نگاهی به فرهنگ موضوعی تالشی به فارسی

 علي عبدلي

جای بسي خوشحالی ست که شمار منابع زبان تالشي که در ایران پديد می آیند همچنان رو به افزایش است و در این زمینه پژوهشگران محلی بیشترین همت را نشان می دهند. « فرهنگ موضوعی تالشی به فارسی » جدیدترین اثری است که دكتر محرم رضایتی کیشه خاله و ابراهیم خادمی ارده، در زمینه زبان تالشی (گويش تالش مياني ) پدید آورده و به وسیله انتشارات دانشگاه گیلان چاپ و منتشر کرده اند .

این اثر مشتمل است بر سه بخش مقدمه (10 صفحه) ، لغات ،ترکیبات و کنایات (188 صفحه) و نمایه الفبایی متن کتاب (85 صفحه) در قطع رقعی به قیمت 3 هزار تومان.

 نمایه بخش پایان کتاب نشان می دهد که در این اثر حدود هفت هزار مدخل گرد آمده است به گفته مولفان همه این مدخل ها جز موارد اندک و ضروری ،اصیل تالشی اند و گردآوری و تدوین آنها مبتنی بر شیوه نو، مطلوب ، علمی و با نتایج واقعی و قابل اعتناست.

اگر چه در آثاری که قبلاً در این زمینه تالیف و منتشر شده اند بیشتر واژه ها و اصطلاحات اصیل تالشی ثبت و ضبط گردیده اند و از بیشتر آنها در فرهنگ موضوعی تالشي به فارسي نیز استفاده شده است اما همه آنانی که دستی در فرهنگ نویسی دارند و از دانش و تجربه اي در اين زمينه برخوردارند، به خوبی می دانند که گردآوری لغات یک خرده زبان و گویش محلی و معنی کردن و تالیف و تدوین آنها در قالب یک کتاب به چه تلاش و دقت و پشتکاری نیازمند است . از این رو مولفان فرهنگ موضوعی تالشی حتی اگر موفق شده باشند  صد لغت ثبت نشده از زبان تالشی را گردآوری و به گنجینه مدون این زبان بیفزایند، سزاوار تقدیرند. با این حال چون این کتاب به وسیله دو محقق دانشگاهی در قالب یک پروژه تعریف شده در دانشگاه گیلان به رشته تحریر و تالیف درآمده و از سوی انتشارات بالاترین مرجع علمی استان چاپ و منتشر شده است  و این امتیازات   اثر مذکور را در نخستین نگاه با اعتنا و اعتبار ویژه ای روبه رو می نماید و دست کم از سوی محققان نا آشنا به زبان تالشی، با اعتماد کامل مورد استفاده و استناد قرار می گیرد و حتي ممكن است  آثار تالشي مشابه را تحت الشعاع قرار داده و در درجه اهميت و اعتبار ثانوي قرار دهد ، نگارنده را بر آن داشت که محتواي اين كتاب را  به اجمال مورد بررسي قرار دهد . در اين بررسي ، برخی از ویژگی ها و اشکالات كتاب مورد نظر كه بيشتر جلب توجه نمودند ، عبارتند از :

آوانگاري نادرست و ناقص، ساختن لغت و مدخل فراوان با ادات دستوري ،ثبت واژه هاي دخيل متعدد ، مدخل هاي داراي معاني نادرست ، مدخل هاي مبهم و جعلي ، ثبت مدخل به صورت هاي مختلف ، واژه تراشي ، تداخل نا آگاهانه لهجه ها ، آشفتگي در تنظيم  ، مدخل هاي نكوهيده  و درك نادرست از كنايه .

 1 – آوا نگاري :

معمولاً اهل فن و تحقیق در این گونه آثار، پیش از هرچيزچگونگی آوانگاری را مورد توجه قرار می دهند تا دریابند که مولف يا مولفان از چه تجربه و دانشي در اين زمينه برخوردار بوده و متون و واژه های گویشی را با چه کیفیت و شیوه ای به نگارش درآورده اند . لذا در این بررسی نخست می پردازیم به جدول نشانه های آوانگاری فرهنگ موضوعی تالشی به فارسی .

در آخرین صفحه مقدمه این اثر جدولی از نشانه های فونوتیک ارایه شده با عنوان «علایم آوانگاری » در آن جدول 29 همخوان (صامت) آمده است که براي شماري از آنها دو نشانه آوایی به صورت زير دیده می شود :

ت(tُ-t )  د (-‘d -d)  ر (r'ُ-  r)  ز(zُ'-  z)  س (sُ'- s)  ن(nُ'– n)  ل(Lُ'- L) اما درباره تفاوت بین هیچیک از این نشانه های جفتی توضیحی داده نشده است تا مشخص شود که مثلاً بین (n) و ('nُ) چه تفاوت آوایی یا معنایی وجود دارد.جالب این که شاهد هایی نیز که در این مورد ارایه داده شده اند به  زبان روسی است !!.در حالیکه خود روسها در این گونه تحقیقات از فونوتیک بين المللي IPA استفاده مي كنند و شاهد را از زبان مورد تحقيق با توضيح به زبان اصلي مي آورند . حال اگر واقعاً مولفان محترم  به زبان و خط روسی بیشتر آشنایی داشته باشند ،معلوم نیست که در آوانگاری لاتین برای ارزشیابی واجی لغات تالشی به چه سبب شاهد هایی به زبان و الفبای روسی آورده اند؟!.

 با توجه به این که تاکنون در هیچ منبع و نوشته ای دیده نشده که در یک زبان یا گویش ایرانی همخوان جفتی وجود داشته باشند و هیچیک از پژوهشگران زبان تالشی اعم از غربی ،روسی و ایرانی هم به چنین موضوعی نپرداخته اند  مگر پرفسور ريس كه گفته مي شود اشاره اي داشته به موردي از همخوان نرم درگويش خاصي از زبان تالشي . البته نه به آن معني كه درفرهنگ موضوعي پنداشته شده است . لذا بسیار ضروری بود که مولفان اين فرهنگ مذكور در اين باره توضیح مختصری می دادند تا دست کم افراد کم سوادی مانند نگارنده بفهمد که چگونه ممکن است در ساختار آوایی زبان تالشی دو نوع  ت، د،  ر،  ز، س،  ن، ل وجود داشته باشد .

این موضوع هنگامی جالب تر می شود که می بینیم افزون بر این که تفاوت نگارشی همخوانهای جفتی با ویرگول وارونه ( ‘ ) مشخص شده،  ایضاً همین نشانه در جدول یاد شده، جداگانه به عنوان« نشانه نرمی آوا» نیز آمده است . به این ترتیب بارمل و اسطرلاب نیز نمی شود کشف کرد که در آوانگاری مدخل های کتاب، وجود گسترده ویرگول وارونه، در کجا به معنی تفاوت همخوانهای جفتی است و در کجا به معنی نرمی آوا .اصلا منظور از نرمي آوا (صامت ها ) چيست ؟ . همچنين در این مورد که ارزش همخوان نرم در تقابل با معادل عادی آن چگونه به دست می آید؟  يا  به عبارتی تفاوت همخوان عادی با معادل نرم شده آن چیست، در کتاب مذکور هیچ توضیحی دیده نمی شود .

موضوع دیگری که در آوانگاری کتاب مورد نظر جلب توجه می کند کشف و ابتکاری ست که در بخش وا که های آن دیده می شود . مولفان محترم در این بخش برای زبان یا به زعم آنها (گویش) تالشی یا زده  وا که به شرح زیر قایل شده اند : -َ a ، -ِ  e  ، ə معادل a در کلمه انگلیسی about ، آa ،ای I ،او u ،آی uy ، ای ay ،اوئه ua ، او ue ،  y   معادل oy در کلمه boy انگلیسی .

ای کاش مولفان محترم در جایی اشاره می کردند که این نشانه های آوا نگاری مبتنی بريك الگو یا قاعده و نرم شناخته شده ای ست یا تماماً کشف و ابتکار آنهاست زیرا تا جایی که نگارنده اطلاع دارد هیچیک از پژوهشگران زبان تالشی ، کسانی چون لازارد ، بازن ، یارشاطر ، رفيعي ،حاجت پور ،نصرتی ،امیریان و ديگران ، در حین داشتن اتفاق نظر کلی در استفاده از یک قاعده و نرم علمی و بین المللی برای آوانگاری مواد و متون زبان تالشی ، در تضاد با آوانگاری آقایان رضایتی و خادمی قرار دارند .

این موضوع خود دلیل ست بر این امر که محققان ياد شده اگرچه نسبت به آوانگاری ای که در کتاب « برگزیده های اشعار سید عبدالقادر حسینی و سید محمود شرفی » ارایه داده اند پیشرفت هایی کرده اند ولی هنوز با مشکل اساسی خود در این زمینه دست به گریبانند. این محققان از سویی در بخش همخوانها برا ی گروهی از آواها دو نشانه قایل اند ، از سوی دیگر در بخش وا که ها شماری از آواهای موجود و گسترده زبان تالشی را اصلاً نمی شناسند و برای نگارش شماری دیگر از نشانه های غیر علمی ، ناشناخته و گمراه کننده استفاده کرده اند .به طور مثال ،آنها آواهایی چون اُ  o در اردک  ، آو ow: در داوری (دیس) تالشی ، اُی  ö در دٌم «دُم » تالشی ، ل مختوم به اي  Ï  در دلازَ كر (گدا) تالشي  كه کابرد گسترده ای دارند را کاملاً نمی شناسند و با آوردن شاهد about انگلیسی به جای شاهدهای رسا و متنوع تالشی یا فارسی، برای وا که  ə ، ارزش آوایی شناخته شده آن را نیز در ابهام قرار داده اند

 همچنین در جدول آوانگاری کتاب در بخش مصوت ها از آواهایی با نام : ای =ay ، آی =ay ، اوئه =ua و اوئه =ue یاد شده است ولی برای مشخص کردن ارزش آوایی آنها هیچ توضیح و شاهدی ارایه نگردیده است تا مشخص شود كه مثلا وقتي تركيب دو واكه براي يك آوا به صورت ( ue )، در حالت عادي و معمول چه تفاوت آوايي با همين تركيب خود در جدول آوانگاري كتاب فرهنگ موضوعي تالشي به فارسي دارد . از آنجایی که  این نشانه های مرکب تاکنون در هیچ منبع زباني نیامده واز سوي هيچ زبانشناس و محقق خبره اي  مورد استفاده قرار نگرفته است ، پی بردن به آوای پنج وا که مذکور چنانکه مورد نظر مولفان است ، برای هیچ خواننده ای امکان پذیر نیست ، اما کسانی که تالشی زبان اند ، از روی نام فارسی آن واکه ها شاید بتوانند متوجه شوند که منظور مولفان از اوئه ua احتمالاً جزء پسین واژه هایی چون : زوئه = پسر و پوئه = پایه و منظور از اوئه ue ، جزء پسین واژه های نوئه = نهادن و دوئه = دادن، تالشی ست .

 اگر این حدس درست باشد مشخص خواهد شد که نشانه های ترکیبی لاتینی ای که مولفان برا ی تلفظ آن دو آوا  ارایه داده اند، کلاً فاقد ارزش اند زیرا ua ( او + اَ )  و ue ( او+ اِ ) خوانده می شوند و آوای حاصل از این ترکیب ها هیچ شباهتی با آوای واقعی آن دو واکه ندارند

 شایان گفتن است که اين واکه ها سالها پیش در زبان تالشي شناسایی شده و در فرهنگ تطبيقي تالشي – تاتي – آذري ، موقتاً  با استفاده از الفبای اوستایی ، نشانه ها ي (  ∑  ) برای آوای پسین زوئه و ( ∑)  برای آوای پسین نوئه ارایه شده است .

 2 – ساختن مدخل با ادات دستوري :

فرهنگنامه نویسی دست کم در ایران سابقه ای بیش از هزار سال دارد . از کهن ترین فرهنگنامه ها مانند  فرهنگ اسدی توسی و صحاج الفرس  گرفته تا معاصرين  ، هرگز دیده نشده که مولفی صدها و هزاران لغت و مصدر و اصطلاح را ثبت نماید و سپس با افزودن پیشوندها ،پسوندها ،افعال ، و قیدها به آن مدخل ها، لغات و مداخل جديدي بسازد  و به فهرست مدخل های تالیف خود اضافه نماید. قطعا اگر شادروان معين از چنين شيوه اي استفاده مي كرد ، فرهنگ فارسي شش جلدي ايشان شايد به شانزده جلد مي رسيد .

 می دانیم که فرهنگنامه نویسی نیز مانند دیگر رشته ها ی علوم انسانی ضوابط ،قواعد و اصول ویژه خود را دارد . حتيً به لحاظ این که هر فرهنگ لغت برای این تالیف می شود که یک اثر مرجع باشد ، نسبت به دیگر آثار پژوهشی و تالیفی نیازمند دقت و حساسیت بیشتر است . اما متاسفانه مولفان محترم فرهنگ موضوعی تالشی به فارسي ، عنایتي به این مسائل نداشته و خود را مجاز دانسته اند که باشمار نسبتاً کم لغات و اصطلاحات و مصدرها بازی نموده و شمار مدخل های فرهنگ خود را به چند برابر افزایش داده اند . به طور مثال با فزودن پیشوند نفی(ana) معادل پیشوند (نا) فارسی، پیشوندها ي (a) و(a ra  )، هردو معادل پسوند (نده ) فارسی ، پنج پیشوند مصدری موجود در دستور زبان تالشی (ji، pe ،â  ، vi، da)  و پسوند (nin) معادل پسوند (نی) فارسی ، به واژه ها و اصطلاحات و افعال ومصدرها ، چند هزار مدخل جدید ساخته اند !!. چنانكه استفاده از ادات دستوري گاه شكل عجيبي به خود گرفته است  .مثلا با افزودن پسوند (j  ) كه نسبت و تعلق مكاني را مي رساند ، به دنباله نام اماكن ، مدخل هاي زيادي ساخته وآن را در بخش مستقلي به نام ( نسبت مكاني و قومي ) آورده اند . در حالي كه تمام اين بخش راهم در يك جمله مي شد به رسايي و شيوايي توضيح داد و هم به شيوه كنوني تا بي نهايت ادامه داد. يعني مي شد به دنباله نام هزاران شهر و روستاي منطقه تالش يك (j  ) اضافه كرد و يك كتاب چند صد صفحه اي به نام لغت نامه موضوعي پديد آورد .

مولفان با ترکیب کلماتی مانند: مس، آو ،روی ،گاو ، شال ، سیا ،شر ،درز، دست ، دار، خشک ، خر ، چو ،توم، پایز ،برز ،اسبه ،ایسبی و غیره  با واژه های دیگر،  صدها مدخل ترکیبی ساخته اند .مانند:

مس مجمه (مجمه مسی) ،مس تاس ( كاسه مسي ) ، مس خيكاره ( تابه مسي ) ، مس كترا ( كفگير مسي ) ، مس گوله ( ليوان مسي !!!)  و... يا گادوش (دوشنده گاو) ،شال یا اَژَن ( کسی که شال را لگد می زند) ،سیا ذیال (ذغال سیاه ) شته ور ( برف سفيد !!) ، خري بني آفتاو ( آفتاب زير ابر)   و ... الخ.

3 – واژه هاي دخيل :

علیرغم این که مولفان  در مقدمه کتاب مذكور با اشاره ای انتقادی از آوردن واژه های دخیل در فرهنگ های گویشی به وسیله دیگر محققان ، تاکید كرده اند که در این فرهنگ همه ي مدخل ها جز موارد اندک  اصیل می باشند ، تقریباً هیچ صفحه ای از آن کتاب خالی از واژه های عربی ، فارسی ، ترکی و غیره نیست و اگر فرصت دست دهد می توان دهها واژه دخیل مانند نمونه های زیر، در کتاب مذکور فهرست کرد :  تولوق ، قاب ،الآن ، کبریت ،فن ،پوت ، چطور ،پالتو، سیبشکه ، ميلیون ، صنوبر ، افندی ، حرص ، حریال ، حشم ، صندوق ، صلا ،طناز ،کیلو ، عطر ، عسل ، علاف ، قابلمه ،قدا ، قال ، قلدر ،قشقه ، قاطر ، قبر ، قبراق ، اَكين ، بوز ، مطرب، غضب ، غنیم ،بشقاب و ....  .

 4 – مدخل هايي با معني نادرست :

آنچه که در این فرهنگ بیش از هر چیزی موجب شگفتی می شود وجود شمار زیادی مدخل با معانی نادرست است . این شگفتی از آن روست که آقایان دكتر رضایتی و خادمی، هر دو تالش و تالشی زبان و دارای تحصیلات عالیه اند . از این رو قاعدتاً باید واژه های زبان مادری خود را  هم درست تلفظ کنند و هم درست معنی نمایند. پس چه اتفاقی افتاده است که در فرهنگ لغتی که در کمال فراغت و  با حمایت دانشگاه نوشته شده و از وجود منابع معتبري مانند تالشي نامه ، زبان تالشي گويش خوشابر و فرهنگ تطبيقي تالشي ، تاتي و آذري نيز بهرمند بوده اند ، واژه ها این گونه معنی شده اند:

 ثبت در فرهنگ موضوعي:                                 معني درست :

 شیشه گوله : لیوان شیشه ای                           کوزه بلوری

سَرَکورَ : شقیقه                                             یاد کردن در غیاب

کَفل : میان دو کتف                                        کپل

گَل : ران                                                      حد فاصل بین دو پا

خلا : پارچه متقالی                                         لباس

کیشتی : کمر                                                شالي كه به كمر مي بندند

گاز : دندان پیشین                                           دندان

اِيسبی روشون : سپیده دم                                سفید و روشن

بورم : نردبان بلند                                           نوعی درفش مکعب مزین

آسر نگسته : خشم گرفتن                                 حاشا کردن

مو : پر ماکیان                                                 مو به معني اعم

اَورشم : پارچه ابریشم                                      ابریشم

بوکله: یوزه ، دهان کوچک                                برجستگي گونه ، سرنان بربری

شالَ درزن : جواله وز                                      سوزن لحاف دوزی

پوست : خشک پوستی کوچک                            پوست

داله وون : کلفت                                             ينگه

گلاونسته : غلتانده                                           جوشاندن مايعات

پدار : ستون تقويتي                                          وزن كن

 5 – مدحل هايي جعلي و مبهم :

در فرهنگ موضوعی تالش دو گروه مدخل نیز وجود دارد که جعلی یا مبهم اند.

منظور از مدخل های جعلی و مبهم آنهایی هستند که یا ساختگی و ترجمه ای هستند یا محرف و ناقص و به صورتی که ثبت شده اند اصالت از تالشی نمی گیرند. در مورد بعض ازاين گونه مدخل ها حدس زده مي شود كه مولفان چيز هايي را ديده يا از وجودش آگاه بوده اند اما نام و اصطلاح آن را نمي دانستن و ناگزير خود مبادرت به واژه سازي كرده اند . چند نمونه از این مدخل ها به شرح زیر است .

پنجاه ویس پنج :   پیمانه ای با ظرفیت 900 گرم

موچَ کوتوم:   پشه بند

پس چانسته هوا : نام آهنگي تالشي

اَختاو:  آفتاب

انگشته صدا : بشكن

بونه بر : درب پشت بام

جز نامه : جهيز نامه

ادب خانه : مستراح

جيسوجون : دعايي مكتوب كه سوخته آن را به بيمار دود كنند

آفتا و بنش : هنگام غروب

آرا اَژَن : آتش زننده

پشبون تر : سه روز بعد

ژرَه: گاو ماده جوان

سره كلا : كلاهك كندوج و منازل گالي پوش .

شو سوجَ چرا : چراغ خواب

خردن دون : رحم

حال آرمه : به حال آمدن

پیشاو : ادرار

  دنباله مقاله ...

ظر شما در باره این مقاله (لطفا نام مقاله را بنویسید)