فرهنگ تاتی و تالشی

تالیف علی عبدلی ، بندرانزلی ، انتشارات دهخدا ، 1363 ،  174 صفحه

دكتر علي اشرف صادقي

این کتاب شامل فرهنگ لهجه تاتی روستای کلور از بخش شاهرود خلخال و لهجه طالشی شهرک رضوانشهر ( رضوانده سابق ، واقع در 33 کیلومتری بندرانزلی بر سر راه انزلی به آستارا ) به همراه اطلاعات مختصری درباره صرف فعل و بعضی بخشهای دیگر دستور این دو لهجه است . علمی ترین بررسی ها را درباره لهجه های تاتی که بازمانده زبان پیشین آذربایجان است احسان یار شاطر در کتاب « دستور زبان لهجه های تاتی جنوبی » ، لاهه – پاریس 1969 ، و در مقالات متعددی که در بعضی یادنامه ها و مجله های شرق شناسی منتشر کرده و انجام داده است. یکی از این مقالات که در « مجله مدرسه زبانهای شرقی و آفریقایی» لندن ( ج 22 ، 1959 ، ص68-52 ) چاپ شده ، توصیفی از لهجه « شال» یکی از روستاهای بخش شاهرود خلخال است که با لهجه کلور تفاوتهای ناچیز دارد. در نوشته دیگری از این محقق ( دانشنامه ایران و اسلام ، ذیل کلمه « آذری» ) رابطه لهجه های طالشی و تاتی و لهجه های قدیم آذربایجان بخوبی نشان داده شده است . بی شک کسانی که میخواهند درباره سایر لهجه های تاتی و لهجه های طالشی به بررسی بپردازند باید این نوشته ها را پیش چشم داشته باشند. لهجه های تاتی آذربایجان به سرعت در حال از بین رفتن است و فراهم آوردن هر گونه اطلاع درباره این لهجه ها مغتنم و سزاوار ستایش است .

کتاب حاضر از این نظر که در بردارنده واژه نامه ای از دو لهجه تاتی و طالشی است که با هم ارتباط نزدیک دارند بسیار مفید است و پژوهندگانی که به نوشته های یار شاطر دسترسی ندارند میتوانند با مطالعه در واژه ها و نکات دستوری پایان نکتاب اطلاعی اجمالی از ساختمان دستوری و آوائی این دو لهجه بدست آورند. همچنین با دقت در مواضع مختلف کتاب رابطه این لهجه ها با زبانهای باستانی ایران و ویژگیهای آورائی و صرفی و نحوی آنها برای آشنایان به زبانهای ایرانی تا حدی روشن می شود.

از جمله ویژگیهای آوائی این لهجه ها موارد زیر قابل توجه است :

1- v آغازی ایرانی باستان و میانه چنانکه در کلمات زیر دیده میشود در این لهجه ها باقی مانده است : ویندن ( دیدن ) ، ویوه (بیوه) وهار ( بهار ) ، وینی ( بینی ) و غیره .

2- در مقابل  d در کلماتی مانند «داماد، دانستن ، دریدن » در لهجه های جنوب غربی و از جمله فارسی ، در این لهجه ها z به کار رفته است : زاما ، زِما (داماد ) ، زانِسَن ، زونسته ( دانسته ) ، زارنِسَن ، زارنیه ( دریدن ).

3- j قدیم ایرانی در کلمات « زن » و « زدن » در تاتی بصورت z و در طالشی بشکل ž درآمده است.

تبدیل x قدیم به h که در بیشتر لهجه های تاتی دیده شده در این دو لهجه دیده نمیشود اما در طالشی در بعضی موارد h فارسی به x بدل شده : هندوانه < xendona ، هرا ( = آواز مهیب) > xarây ( قس .کلوری harây) .

از ویژگیهای صرفی لهجه های تاتی ساخته شدن مضارع یا نوعی مضارع (بقول یارشاطر ) از روی ماده ماضی است. نکته جالب این است که در لهجه کلوری این ساخت دیده نمیشود اما در طالشی رضوانشهر فقط مضارع اخباری از روی ماده ماضی ساخته میشود (daŜtəm دوختم ، badaŜtim می دوزم ) و مضارع التزامی و ماضی استمراری در کاربرد شرطی از ماده مضارع گرفته می شود ( pi bəderzəm باید بدوزم ، baderzim (اگر ) می دوختم ) . با اینهمه اسم مفعول فعل « دیدن » در کلوری در کتاب حاضر بشکل vinde ضبط شده که از روی ماده مضارع ساخته شده است.

یکی دیگر از تفاوتهای این دو لهجه در ساختمان اسم فاعل است. در کلوری اسم فاعل با افزودن پسوند âr – به آخر ماده مضارع ساخته میشود.dojâr( دوزنده ) ، vrijâr (دونده ) vajâr           ( گوینده ) اما در طالشی اسم فاعل با الحاق پیشوند – a به اول ماده مضارع بنا میشود : aderz   ( دوزنده ) ، avrij ، avaj( گوینده ).

دیگر از ویژگیهای این دو لهجه وجود چهار پیشوند فعلی است که ظاهراً بیشتر افعال می توانند با آنها به کار روند و بر معانی تازه دلالت کنند. این پیشوندها چنین اند :

تاتی                                                              طالشی

Pi,I,a,da                                                      pe,vi,a,da

مثالهای این چهار پیشوند با فعل دوختن چنین است :

تاتی                                                                            طالشی

Pidotan                فرا دوختن ، دوختن به بالا                      pedeŜte

Idotan                 فرادوختن ، دوختن به سطح                      videŜte

Adotan                بردوختن ، تکه چسباندن                         adeŜte

Dadotan               به هم دوختن ، دوختن به پهلو                 dadeŜte

فعل کلوری در زمانهای ماضی دارای چهاردسته شناسه است که سه شخص جمع آن در زیر نقل می شود:

 ماضی مطلق:

دوختیم                                   bədotə – mân

دوختید                                     bədotə – rân

دوختند                                      bədotə- Ŝân

ماضی استمراری :

می دوختیم                                   doj – imân

می دوختید                                      doj- irân  

می دوختند                                       doj- ind

ماضی کامل :

دوخته ایم                                  dotə- mâne

دوختیه اید                                  dotə- râne

دوخته اند                                 dotə – Ŝâne

صورت مجهول ماضی مطلق :

صورت مجهول ماضی مطلق :

دوخته شدیم                             bədojisimân  

دوخته شدید                              bədojisirân

دوخته شدند                               bədojisind

این شناسه ها با صورتهای «-ِ مانی ، ئیمان ، -ِ تانی ، ئیتان» که در متون فارسی آمده از یک منشأ است . صورت « -ِ شانی » در متون فارسی دیده نشده اما در این لهجه وجود دارد. شناسه های فعل مضارع در کلوری با فعل « زدن» چنین است :

می زنیم             zanəm  

می زنید                 zana

می زنند             zanənd

اما در طالشی این شناسه ها یا شناسه های ماضی مطلق مجهول استمراری یک صورت دارند. ضمایر در حالت اصلی (direct) و حالت متممی (oblique ) نیز دو صورت متفاوت دارند ضمیر اول شخص مفرد در حالت مستقیم az و در حالت غیرمستقیم man است. مولف کتاب باشتباه تصور کرده که « از » با افعال لازم و « من » با افعال متعددی به کار میرود.

در کتاب همه جا بجای مصوت I نیم مصوت y به کار رفته که در بعضی موارد گمراه کننده است. همچنین طبق نوشته مولف تنها مصوت بلند این لهجه مصوت e است که ظاهراً نباید درست باشد.

بنوشته یار شاطر e در لهجه شالی بارزتر و گسترده تر از e معمولی تلفظ میشود. کتاب متاسفانه در چاپ صفحه گذاری نشده و خواننده خود باید این کار را انجام دهد. جای نقشه جغرافیای کلور و رضوان شهر نیز در کتاب خالی است . امید است مولف کوشای این کتاب همانطوریکه در صفحه آخر کتاب وعده داده افسانه های تاتی و طالشی و امثال و حکم طالشی را نیز منتشر سازد و در دسترس علاقه مندان به ایگونه آثار قرار دهد.

منبع : مجله زبان شناسي ، سال اول ، شماره دوم ، 1363 .