تارنمای مرجع تالش شناسی
پنجره ای به روی فرهنگ و تمدن تالش
|
تارنمای مرجع تالش شناسی
|
پایگاه تالش پژوهی علی
عبدلی پنجره ای به روی فرهنگ و تمدن تالش
|
|
شما در بخش گوناگون هستید |
|
مطالب این بخش
|
محصولات فرعی جنگل ها و مراتع شمال ایران نويسنده : شهاب مقدمه :محصولات فرعی جنگل و مرتع شامل گل، برگ، ساقه، ریشه، غده، میوه، پوست، صمغ و رزین برخی از گیاهان است که مصرف دارویی و خوراکی و صنعتی دارد. بهره برداری از محصولات فرعی جنگل ها و مراتع شمال ایران از دیرباز متداول بود. با توجه به تنوع و پراکنش گونه های مختلف جنگلی و مرتعی از این محصولات به طور سنتی و اغلب در حد مصارف محلی بهره برداری می شد و هم اکنون نیز، با شدت کمتری ادامه دارد. محصولات فرعی جنگلی استفاده از محصولات فرعی جنگلی با توجه به حضور گستردۀ روستاییان و دامداران در مناطق وسیعی از جنگل های شمال کشور و این که در گذشته به مراکز شهری دسترسی آسان نداشتند تا نیازهای روزمرۀ خود را تأمین کنند، رواج زیادی داشت که عمدۀ آنها به شرح زیر است: 1- اَمبرا ، خُرمَندی: از میوۀ آن دُوشاب یا شیره برای مصارف خوراکی تهیه می شود. 2- اَرو ، گوجۀ جنگلی: از میوۀ آن رب و لواشک تهیه می شود. 3- سئر ، ازگیل: از میوۀ آن رب و ترشی درست می شود. 4- زرشک: استفادۀ سنتی و محلی از میوۀ آن برای تهیۀ مربا و پختن پلو است ولی میوۀ این درختچه، خصوصا در مازندران به طور انبوه جمع آوری و برای مصرف به شهرهای دیگر فرستاده می شود. 5- شاه بلوط: از میوۀ آن به صورت تنقلات استفاده می شود. در منطقۀ امام زاده ابراهیم، جمع آوری و فروش میوۀ این درخت در فصل باردهی رونق زیادی دارد. 6- فندق: میوۀ آن به صورت تنقلات استفاده می شود. 7- كيش ، شمشاد: با وجود ممنوعیت بهره برداری از این دو گونه در جنگل های شمال، سرشاخه های آن به دلیل زیبایی و همیشه سبز بودن شاخ و برگ برای تزئین دسته گل، قطع و به گل فروشی ها عرضه می شود. البته در مورد همیشک با توجه به قدرت زیاد جست دهی در صورت برنامه ریزی و اعمال نظارت صحیح در برداشت آن می توان به طور اصولی از این گونه بهره برداری کرد به طوری که ضمن تأمین نیاز بازار، موجودیت آن حفظ شود. 8- لئلكي ، وَلیک: میوۀ این درختچه مصرف خوراکی و گل آن مصرف دارویی دارد. 9- خندئل ، تمشک: از میوۀ آن برای تهیۀ مربا و شربت و تزئین شیرینی استفاده می شود. 10- کُوله خاس: ریشۀ این گیاه دارای مصرف دارویی است ولی مصرف داخلی ندارد و در گذشته صادر می شد. اکنون برای حفظ عرصه های جنگلی که رویشگاه های راش را شامل می گردد، بهره برداری آن ممنوع است. به نظر می رسد در صورت بررسی لازم در میزان تأثیر برداشت در زادآوری درختان راش با توجه به مهاجم بودن کوله خاس، می توان به صورت کنترل شده از آن بهره برداری کرد. محصولات فرعی مرتعی با توجه به سرشت گونه های مرتعی، اغلب آنها خواص دارویی دارند که از گذشته های دور، افراد بومی برای مداوای بیماران از آنها استفاده می کردند و هم اکنون نیز مصرف می شوند.به جز اقلام محدودی که مصرف خوراکی دارند، مانند ریزوم شَقاقُل و میوۀ کُمای جنگلی، بیشتر افراد محلی و روستایی این گونه ها را برای مصرف خود یا عرضه به عطاری ها و مراکز تهیۀ داروهای گیاهی جمع آوری می کنند. مهم ترین این گونه ها عبارت اند از: 1- باریجه: این گونه در شمال کشور دارای یک محدودۀ رویشی در منطقۀ آمل است که برای کنترل بهره برداری، اداره کل منابع طبیعی مازندران- ساری(منطقۀ شرق مازندران) برای آن طرح بهره برداری تهیه کرده است ولی به استثنای موارد محدودی مورد بهره برداری انبوه قرار نگرفته و تنها برداشت های خیلی محدود محلی برای مصارف سنتی در آن صورت گرفته است. 2- خشخاش سیاه: عمده رویشگاه این گونه دامنه های کوه دماوند است و مردم محلی به طور محدود دانه و شیرابۀ آن را برای مصارف سنتی خود یا فروش به عطاری ها جمع آوری می کنند. 3- آویشَن: این گونه دارای پراکنش بسیار وسیعی در عرصه های مرتعی شمال کشور است که اغلب، افراد بومی آن را جمع آوری و برای مصرف محلی استفاده و یا مقداری نیز در بازار شهرهای شمالی عرضه می کنند. 4- گل گاو زبان: این گونه یکی از فراوان ترین گونه های دارویی در شمال کشور است که حتی مردم بومی نیز آن را تکثیر می کنند و افراد بومی یا واسطه هایی که از طریق مراکز تولید و فراوری گیاهان دارویی به منطقه می آیند آن را جمع آوری و به بازار عرضه می کنند. به دلیل شرایط آب و هوایی، بشتر این محصول در خارج از شمال به خصوص شهرستان قزوین که به مراکز رویش این گونه نزدیک تر است منتقل می شود و پس از بسته بندی و فراوری، دوباره به بازار شهرستان های مختلف از جمله شهرهای شمالی کشور ارسال می گردد. 5- سایر گونه ها از جمله: چای کوهی، کاکُوتی، قُدومه، خاکشی، گل بابونه، شاه تره، ریشۀ گزنه، پونۀ وحشی، گلپر، اِکلیل کوهی، گل بنفشه که اغلب مصرف سنتی دارند و پس از جمع آوری به عطاری ها و مراکز فروش گیاهان دارویی در شهرهای مجاور عرضه می گردد. محصولات فرعی درختی و درختچه ای شمال ایران :
|
                |
||||
|
24 گلابی جنگلی خُج Pyrus Boissieriana P. communis Rosaceae میوه، گل 25 آلوچه، گوجه جنگلی Prunus spinosa Rosaceae میوه، گل، پوست درخت، پوست ریشه 26 گَوَن زرد Astragalus microcephalus Papilionaceae صمغ 27 لیلکی(تلفظ: Lilaki) Gleditschia caspica Caesalpiniaceae میوه(خوراک دام) 28 نسترن Rosa canina Rosaceae میوه، گل 29 نَمدار Tilia platypyllus scop. Sub sp. Caucasica Tiliaceae گل 30 هفت کُول Viburnum Lantana Caprifoliaceae میوه، برگ 31 اَرغَوان Cercis siliquastrum Caesalpinaceae برگ، پوست درخت 32 اَزمَلَک Smilax excelsa Liliaceae میوه 33 بارانَک Sorbus torminalis Rosaceae میوه 34 تُوسکای ییلاقی تُوسکای قشلاقی Alnus subcordata A. glutinosa Betulaceae میوه 35 راش Fagus orientalis Fagaceae میوه 36 وَن، زبان گنجشک Fraxinus excelsior Oleaceae برگ، پوست درخت 37 سُرخدار Taxus baccata Taxaceae میوه، برگ، سرشاخه 38 سنجد تلخ Hippophae rhamnoides Elaeagnaceae میوه، برگ، پوست ساقه 39 سیاه اَل Cornus australis Cornaceae میوه، پوست ساقه 40 سیاه تَلُو Paliurus spina-christi Rhamnaceae میوه، برگ، ریشه 41 سیاه تُوسه Frangula Alnus Rhamnaceae پوست ساقه و ریشه 42 شاه توت Morus nigra Moraceae میوه، ریشه 43 شب خُسب Albizzia Julibrissin Mimosaceae پوست ساقه و ریشه 44 عَشَقه، داردُوست Hedera Pastuchovii Araliaceae برگ 45 لَرگ Pterocarya fraxinifolia Juglandaceae برگ 46 هَمیشَک، چَلَم Danae racemosa Liliaceae از سرشاخه های همیشه سبز آن در گل فروشی ها استفاده می شود منابع 1- انوری،حسن،1382، فرهنگ فشرده سخن، سخن، چ1، 2جلد، 2704ص. 2- بوداغی، عیسی و غلامحسین نوراللهی، 1380، محصولات فرعی جنگلی و مرتعی نیم رخ شمالی البرز، سازمان جنگل ها و مراتع کشور، معاونت امور جنگل های شمال، دفتر صنایع چوب و بهره برداری، نشریۀ شمارۀ 203، 246ص. 3- ثابتی،حبیب الله، جنگل ها درختان و درختچه های ایران، دانشگاه یزد،چ 3 ،806+ 64ص. 4- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، لوح فشرده، روایت سوم. 5- عبدالله پور، مصطفی، 1383، سیاست جنگل، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر و چالوس، 247ص. 6- مظفریان، ولی الله، 1377، فرهنگ نام های گیاهان ایران، فرهنگ معاصر، چ2، 12+69+671 ص. 7- مظفریان، ولی الله، 1383، درختان و درختچه های ایران، فرهنگ معاصر،چ1، 1003+394+ 55 ص. 8- معین، محمد، 1371، فرهنگ فارسی(فرهنگ معین)، امیرکبیر،چ 8، 6جلد، 106+5277+317+2351 ص. منبع : وبلاگ جنگلهاي شمال ايران
|
نام علمی تیره قسمت های مورد استفاده : 1 ازگیل Mespilus germanica Rosaceae میوه، برگ، پوست 2 انار Punica Granatum Punicaceae میوه، پوست، گل 3 انجیر Ficus carica Moraceae میوه 4 گالش انگور Ribes Uva-crispa Crossulariaceae میوه 5 تمشک خزری تمشک ایرانی تمشک کبود Rubus hyrcanus R. persicus R. caesius Rosaceae میوه 6 پسته Pistacia vera Anacardiaceae میوه 7 پیرُو، اَربَس اُرس خاردار مای مَرز، اَبهَل Juniperus communis Juniperus oxycedrus Juniperus Sabina Cupressaceae میوه 8 جَل Laurocerasus officinalis Rosaceae برگ 9 خاس Ilex Aquifolium Compositae میوه، برگ 10 خُرمَندی، کَلهُو Diospyros Lotus Ebenaceae میوه 11 دارواش Viscum album Loranthaceae گل، میوه، برگ 12 دَغدَغَک Colutea spp Leguminosae برگ، میوه 13 ریش بز، اُرمَک اُرمَک دو ردیفی Ephedra procera Ephedra distachya Ephedraceae میوه، شاخه، ریشه 15 زرشک Berberis vulgaris Berberidaceae میوه، برگ، پوست، ریشه 14 سیاه ولیک سرخه ولیک Crataegus melanocarpa Crataegus microphylla Rosaceae 16 سیب جنگلی Malus orientalis Rosaceae میوه، برگ 17 شاه بلوط Castanea sativa Fagaceae میوه، برگ، پوست 18 شمشاد خزری Buxus hyrcana Buxsaceae برگ، پوست، ریشه 19 شیر خشت دورنگ شیر خشت تاجیک شیر خشت، سیاه چوب Cotoneaster discolor C. hissarica C. nummularia Rosaceae مان 20 عناب Ziziphus Jujuba Rhamnaceae میوه، برگ 21 فندق Corylus avellana C. colurna Corylaceae میوه 22 کُوله خاس Ruscus hyrcanus Liliaceae ریزوم، ریشه، میوه، برگ 23 گردو Juglans regia Juglandaceae میوه، برگ، پوستِ میوه
|
|||||
