معرفي‌ منابع‌ تالش‌شناسي‌ خارج‌ ازكشور

موس‌ رضا ميرزايف‌ و تأليفات‌ او

علي عبدلي

نهضت‌ تأليف‌ و آفرينش‌ و انتشار ادبيات‌ تالشي‌ در ايران‌ از اوايل‌ دهه‌ 1350 آغازشده‌، اما در تالش‌ آن‌ سوي‌ آستاراچاي‌ تاريخچة‌ آن‌ شامل‌ دو دورة‌ مختلف‌ است‌. دورة‌نخست‌ از حدود 1880 با تأليفات‌ و مقالات‌ تيمور امامعلي‌ بيگوف‌ در لنكران‌ وپژوهشهاي‌ برخي‌ دانشمندان‌ روسي‌ مانند ميللر، مار، دورن‌، پيره‌ يكو و اورانسكي‌ آغازمي‌شود. بخش‌ فعاليتهاي‌ محلي‌ آن‌ دراواخر دهة‌ 1930 بر اثر وقوع‌ تحولات‌ سياسي‌ضدقومي‌ شوروي‌ پايان‌ مي‌پذيرد ولي‌ پژوهشگران‌ روسي‌ تا مدتي‌ به‌ فعاليت‌ خود ادامه‌مي‌دهند.

دورة‌ دوم‌ آن‌ نهضت‌ نيز از سال‌ 1990 همزمان‌ با فروپاشي‌ شوروي‌ آغاز شده‌ و باطي‌ فراز و نشيبهايي‌ تاكنون‌ ادامه‌ يافته‌ است‌.يكي‌ ازفعالترين‌ پژوهشگران‌ اين‌ دوره‌،موسي‌ رضا ميرزايف‌ دبير دبيرستانهاي‌ ماساللي‌ است‌.

م‌. ميرزايف‌ در سال‌ 1958 در روستاي‌ محمودآباد از توابع‌ شهرستان‌ ماساللي‌ متولدشده‌ پدرش‌ مشهدي‌ اغول‌ آقايف‌ از جمله‌ رزمندگاني‌ بوده‌ كه‌ در جنگهاي‌ اول‌ و دوم‌جهاني‌ شركت‌ داشته‌ مادرش‌ آغاباجي‌ ميرزايف‌ نام‌ داشته‌ است‌.

م‌.ميرزايف‌ در سال‌ 1975 دورة‌ تحصيلات‌ متوسطه‌ را به‌ پايان‌ رساند و در سال‌1979 از دانشكدة‌ خواجه‌ نصرالدين‌ طوسي‌ دانشگاه‌ پداگوژي‌ باكو موفق‌ به‌ درياف‌ليسانس‌ در رشتة‌تاريخ‌ گرديد و از همان‌ سال‌ تا 1991 در دانشگاه‌ دولتي‌ لنكران‌ مشغول‌كار بوده‌ و از آن‌ پس‌ دبيري‌ دبيرستانهاي‌ ماساللي‌ را برگزيد.

او از دوران‌ دانشجويي‌ به‌ پژوهشهاي‌ تاريخي‌ و مردم‌ نگاري‌ روي‌ مي‌آورد و به‌ تدريج‌به‌ صورت‌ تخصصي‌ به‌ تالش‌شناسي‌ مي‌پردازد. در طول‌ اين‌ مدت‌، افزون‌ بر چاپ‌ دههامقالة‌ پژوهشي‌ در نشريات‌ مختلف‌، شش‌ عنوان‌ از تأليفات‌ خود را با مشخصات‌ ذيل‌منتشر كرده‌ است‌:

1- manim mâsâlli / ماساللي‌ من‌

ماساللي‌ يكي‌ از شهرستانهاي‌ تالش‌ نشين‌ است‌ كه‌ در مسير جاده‌ لنكران‌ به‌ باكو واقع‌شده‌. م‌.ميرزايف‌ 55 صفحه‌ از اين‌ كتاب‌ 120 صفحه‌اي‌ را به‌ ريشه‌شناسي‌ نامهاي‌شهرها و روستاهاي‌ شهرستان‌ ياد شده‌ اختصاص‌ داده‌ و ضمن‌ آن‌ اطلاعات‌ تاريخي‌ واجتماعي‌ بسيار ارزشمندي‌ درباره‌ مردم‌ و منطقه‌ ماساللي‌ ارائه‌ كرده‌ است‌.

در فصل‌ دوم‌ كتاب‌ كه‌ «شهرستان‌ ما در دورة‌ انقلاب‌ اكتبر 1917» ناميده‌ شده‌، ازموضوعهاي‌ مختلفي‌ چون‌ نقش‌ مردم‌ ماساللي‌ در جريان‌ انقلاب‌ سوسياليستي‌ و جنگهاي‌اول‌ و دوم‌ جهاني‌، وضعيت‌ فرهنگي‌ و هنر ماساللي‌ سخن‌ گفته‌ شده‌ است‌.

در فصل‌ سوم‌ كتاب‌ نيز شماري‌ از مشاهيرآن‌ منطقه‌ معرفي‌ شده‌اند. كتاب‌ منيم‌ماساللي‌ به‌ زبان‌ تركي‌ و خط‌ كريل‌ در سال‌ 1991 به‌ وسيله‌ انتشارات‌ دولتي‌ باكو چاپ‌ ومنتشر شده‌ است‌.

 2- mâsâlli  topunumlari / اسامي‌ جغرافيايي‌ ماساللي‌

اين‌ كتاب‌ كم‌ حجم‌ اما پرمحتوا به‌ زبان‌ تركي‌ و خط‌ كريل‌ نوشته‌ شده‌ و در قطع‌ جيبي‌به‌ وسيله‌ بنگاه‌ انتشاراتي‌ معارف‌ باكو درسال‌ 1992 چاپ‌ و منتشر شده‌ است‌.

موسي‌ رضاميرزايف‌ در اين‌ اثر به‌ شرح‌ معني‌ و مفهوم‌ و ريشه‌يابي‌ نام‌ 101 آبادي‌شهرستان‌ ماساللي‌ پرداخته‌ و در اين‌ زمينه‌ با استفاده‌ از منابع‌ ومراجع‌ متعدد، اطلاعات‌قابل‌ توجه‌ فراواني‌ ارائه‌ داده‌ است‌.

در شناسنامه‌ كتاب‌ آمده‌ است‌: «اين‌ اثر كه‌ در آن‌ ريشه‌ يابي‌ وشرح‌ معني‌ نام‌ و تاريخ‌شكل‌گيري‌ آباديهاي‌ واقع‌ در اراضي‌ ماساللي‌ مورد توجه‌ قرار گرفته‌ است‌، مي‌تواند براي‌دانشجويان‌، دبيران‌ و كليه‌ كساني‌ كه‌ در زمينة‌ موضوعهاي‌ مرتبط‌ با محتواي‌ اين‌ كتاب‌مطالعه‌ و پژوهش‌ دارند، قابل‌ استفاده‌ باشد».

 3- tâləŜ totopunumlarinin qisa izâhât loqati/ توضيحاتي‌ مختصردرباره‌ نامهاي‌ جغرافيايي‌ تالش‌

مطالب‌ اين‌ كتاب‌ به‌ زبان‌ تركي‌ و خط‌ كريل‌ نوشته‌ شده‌ وبنگاه‌ انتشارات‌ آذربايجان‌آن‌ را در سال‌ 1993 در باكو منتشر كرده‌ است‌. همانطوركه‌ ازنام‌اين‌ كتاب‌ پيداست‌،موضوع‌ و محتواي‌ آن‌ توضيحاتي‌ درمورد وجه‌ تسمية‌ نامهاي‌ جغرافيايي‌ آذربايجان‌است‌.

م‌. ميرزايف‌ اين‌ اثر را در شش‌ بخش‌ مقدمه‌ وتوپونيم‌هاي‌ آستارا، لنكران‌، لريك‌،ماساللي‌ و يارديملي‌ تدوين‌ وتنظيم‌ كرده‌ و نامهاي‌ جغرافيايي‌ مربوط‌ به‌ هر يك‌ از آن‌بخشها را جداگانه‌ مورد بررسي‌ قرار داده‌ است‌. دكتر سيدآقاعون‌الهي‌ دكتر الخان‌نوري‌اف‌ بر تأليف‌ اين‌ كتاب‌ نظارت‌ كرده‌اند.

 4- mahmudâvâr/ محمودآباد

«محمودآوار = آباد» كتابي‌ است‌ به‌ زبان‌ تركي‌ و خط‌ كريل‌ كه‌ در 196 صفحه‌ به‌وسيله‌ انتشارات‌ صباح‌ باكو در سال‌ 1997 چاپ‌ ومنتشر شده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ نه‌ تنهاپربارترين‌ اثر منتشر شدة‌ م‌.ميرزايف‌ تا اين‌ تاريخ‌ بلكه‌ بهترين‌ منوگرافي‌اي‌ است‌ كه‌تاكنون‌ درباره‌ يكي‌ از آباديهاي‌ منطقه‌ قومي‌ تالش‌ انتشار يافته‌ است‌. مطالب‌ اين‌ كتاب‌در چهارفصل‌ با نامهاي‌ تاريخ‌ و حيات‌ سياسي‌ - اجتماعي‌، فرهنگ‌ مادي‌ و فرهنگ‌معنوي‌، خانواده‌ و معيشت‌ و آيينهاي‌ سور و سوگ‌ تدوين‌ يافته‌ است‌. به‌ لحاظ‌ اينكه‌ رشته‌تحصيلي‌ و تخصص‌ م‌.ميرزايف‌ تاريخ‌ است‌، بيشتر موضوعها ومباحث‌ اين‌ كتاب‌ يا كلاًتاريخي‌اند و يا از منظر و  نگاهي‌ تاريخ‌ شناسانه‌ به‌ نگارش‌ درآمده‌اند.

در شناسنامة‌ كتاب‌ آمده‌: «اين‌ اثر كه‌ به‌ شيوة‌ علمي‌ دربارة‌ تاريخ‌، طبيعت‌، اهالي‌،اراضي‌، اوضاع‌ اجتماعي‌ سياسي‌، فرهنگ‌ و زندگي‌ مادي‌ و معنوي‌ روستاي‌ محمودآباد ازتوابع‌ ماساللي‌ نگاشته‌ شده‌ است‌، محصول‌ سالها مطالعه‌ و تأمل‌ مؤلف‌ آن‌ است‌ و اكنون‌براي‌ دانش‌آموزان‌، دانشجويان‌ ومعلماني‌ كه‌ به‌ تاريخ‌ و مردم‌ نگاري‌ علاقه‌مندند، منبعي‌قابل‌ توجه‌ مي‌تواند باشد».

 5- karb lâyi yusof / كربلايي‌ يوسف‌

اين‌ كتاب‌ زندگينامة‌ مردي‌ غيور و مبارز به‌ نام‌ كربلايي‌ يوسف‌ ازاهالي‌ روستاي‌خشك‌ دري‌ ماساللي‌ است‌ كه‌ پس‌ از ورود ارتش‌ سرخ‌ به‌ جمهوري‌ آذربايجان‌ و سقوط‌دولت‌ محمدامين‌ رسولزاده‌، بلشويكها را نپذيرفت‌ و عليه‌ آنها قيام‌ كرد.

كتاب‌ كربلايي‌ يوسف‌ مشتمل‌ بر چهار بخش‌ با اين‌ عناوين‌ است‌: شرح‌ حال‌ومبارزات‌؛ خاطرات‌ و ملاحظات‌ و قضاوتها دربارة‌ كربلايي‌ يوسف‌؛ كربلايي‌ يوسف‌ درصفحات‌ كتابها، نشريات‌، مقالات‌؛ و شعرهايي‌ در وصف‌ كربلايي‌ يوسف‌. اين‌ كتاب‌ در112 صفحه‌ به‌ زبان‌ تركي‌ و خط‌ كريل‌ در سال‌ 1992 در زمرة‌ آثار حماسي‌ چاپ‌ شده‌است‌.

 6-  mâmustâ / ماموستا

ماموستا اثر مشترك‌ موسي‌ رضاميرزايف‌ و مقصود محمداف‌ است‌. اين‌ كتاب‌ 192صفحه‌اي‌ در سال‌ 1999 با سرماية‌ مولفان‌ آن‌ در باكو منتشر يافته‌ است‌.

«ماموستا» نام‌ يك‌ روستا از توابع‌ ماساللي‌ است‌ و كتاب‌ مذكور مشتمل‌ بر مطالبي‌ درمعرفي‌ مقامات‌ و مشاهير معاصر اهل‌ آن‌ روستا ونمونه‌ هايي‌ از اشعار شاعران‌ و فرهنگ‌عامة‌ محل‌ مذكور است‌.

منبع : ماهنامه جهان كتاب ، سال پنجم ، شماره 113 – 114 www.taleshan.com