تارنمای مرجع تالش شناسی

پنجره ای به روی فرهنگ و تمدن تالش

شما در بخش هنرو فرهنگ هستید

موسيقي شبانان تالش

نگرشي کوتاه به موسيقي چوپاني در روستاي خشکنه دهان – فومن

دکتر فکوهي / هوشنگ جاويد : 10 / 8 / 90

پيش درآمد:
موسيقي چوپاني يا شباني،بخشي که نه،شاخهء پرباري از موسيقي ناطق و نواحي ايران است که متأسفانه در طي قرن‏ جديد،به سبب رشد پرشتاب رسانه‏ها در ايران و پايان يافتن‏ حکومت چوپانان و رشد دامداريهاي صنعتي بخشي از آن به‏ طور کلي فراموش شده است،بخش ديگري از آن توسط،عده‏اي‏ ناآگاه و جوياي نام در زير نقاب خوانندهء بومي-محلي،بدون‏ معرفي و شناسنامهء درست وارد موسيقي ناطق و رسانه شده و بخشي ديگر از آن با مرگ چوپانهاي پير به خاک سپرده مي‏شود، بدون آنکه در جايي ثبت و ضبط شود،اختلاط بسيار ناشايستي‏ که در موسيقي هر منطقه با موسيقي شبانان پديد آمده،باعث‏ شد تا تمامي گردآورندگان موسيقي مناطق و نواحي ايران نيز در نگرش خود،دچار اشتباه شوند،اين اتفاق در مورد موسيقي‏ خراسان،ترکمن و موسيقي کردستان و کرمانشاه، بسيار بد رخ داده است.
چون شبانان ايراني داراي آيين،جشن و آداب و رسوم ويژه خود بوده‏اند و از سويي ارتباطي بسيار نزديک با طبيعت داشته‏اند، بنابراين موسيقي نزد آنان از اصوات آهنگين،سوت زدن و آوازهاي بدوي شروع شده و گاه تا ترانه‏ها و تصنيفهاي جشني‏ پيش مي‏رود،گوش حساس و درک و دريافت دقيق ذهني از نغمات و اصوات از جمله مسائل مهم يک شبان بوده است. معرفي راوي:بيت اللّه هيزم شکن،که اينک‏ (1384)73 سال دارد،در روستاي خشکنه‏ دهان از توابع فومن تالش زندگي‏ مي‏کند.نجاري،هيزم شکني،ني‏زني‏ و خانه‏سازي بومي،شغل موروثي‏ اوست.وي علاوه بر ني،لبک و کرنا هم مي‏زده،دورهء نوجواني و جواني را برابر رسم کهن خانواداگي به چوپاني‏ گذرانده و به موسيقي چوپانان ناحيهء خود در منطقه تالش،تسلط خوبي‏ دارد،در سال 1382 در نخستين‏ جشنواره ني‏نوازان تالش،هنگامي که به‏ ني زدن پرداخت در آهنگ رمه آبدر پرده‏ (Rama?bda?r) چنان تبحري از خود در مجسم‏ ساختن ريزش آب از آبشار با صداي ني نشان داد که‏ مرا مبهوت کار خويش کرد.بر آن شدم تا با او گپي خودماني‏ داشته باشم و نتيجه،نوشته‏اي است که مي‏خوانيد:
تاريخ گفت‏وگو:هجدهم دي‏ماه 1383 خورشيدي.

الف: آهنگ،ترانه،موسيقي
من ني زدن و لبک زدن و کرنا زدن را از برادرانم،به خصوص‏ برادر بزرگم رحيم ياد گرفتم.او شصت سال است که فوت کرده، من فقط ني و لبک مي‏نوازم،هرگز،آواز نخوانده‏ام،البته کساني‏ در جواني مي‏آمدند کنار من و آواز مي‏خواندند.
آهنگهايي که شعري ندارند را چگونه ياد گرفتيد و چگونه‏ مي‏نوازيد،يعني در وقت نواختن چه چيز را در نظر داريد؟
در ابتدا به دست و دهان کساني مي‏زدند آن‏قدر نگاه کردم و آن‏قدر به نغمه‏ها گوش دادم،تا توانستم به ذهنم بسپارم،تمرين‏ مداوم هم باعث تقويت انديشه‏ام شد،هنوز هم تمرين مي‏کنم، نه هميشه،هفته‏اي يک بار مي‏نشينم و آهنگها را مرور مي‏کنم‏ که يادم نرود،وقتي هم که دلم مي‏گيرد ني‏نوازي مي‏کنم، مقامهايي که شکسته است مي‏زنم،[او به آهنگهايي که غم و حزن دروني دارد،شکسته مي‏گويد]در تنهايي خودم«مقوم‏ چوپاني» (Moqume cu?pa?ni) را مي‏زنم.
مقام چوپاني ما سه قسمت يا بهتر بگويم سه آهنگ دارد:
1- گله را چرا بردن(رمه آبدار پرده)
2- پاييزه پرده
3- لدوله(محمودبه)
در ميان اين سه آهن،پاييزه پرده (Pa?iza parda) غم عجيبي‏ دارد،نوازندگي‏اش هم به همين دليل سخت است،اما،برخلاف‏ آنچه که اين طرف و آن طرف ازخيليها شنيدم،اين آهنگ فصل‏ ندارد،مسئله اين است که موجي عظيم از غم از آن برمي‏خيزد و يک جور غريبي را بيان مي‏کند و همين باعث اشتباه شده، اين يک جور تشبيه است،قصهء اين آهنگ اين‏طور است که:در گذشته،ايلها که ييلاق و قشلاق داشته‏اند،يک چوپان عاشق‏ تالشي،اين آهنگ را در زمان کوچ پاييزه ساخته است و بعد از او در بين چوپانان رواج پيدا کرده است.
اما در مورد لدوله (Ledol) پيران ما مي‏گفتند: در قديم دختري که در حال چوپاني بوده‏ متوجه مي‏شود که گرگها به گله حمله‏ کرده‏اند،چون به ني‏نوازي آشنا بوده، فورا با به صدا درآوردن ني،به‏ برادرش که«محمودبه»بوده است‏ خبر مي‏دهد که گرگ به گله زده‏ است به همين دليل اين جمله مدام‏ در آهنگ تکرار مي‏شود که:لدوله‏ محمودبه،يعني محمود بيا گله را بردند،اين آهنگ يک جور درخواست‏ کمک کردن است.1زماني هم که گله را به صحرا مي‏بريم و مي‏خواهيم آنها را براي حرکت به سوي آبگير يا رود دعوت کنيم،آهنگ رمه آبدار پرده( Rama (a?bda?r parda را مي‏نوازيم،گله با اين آهنگ تشويق مي‏شود مي‏فهمد که به سمت محل آبخوري مي‏رويم. غير از مقوم چوپاني،يک آهنگ هم داريم که جزء مقام نيست، اما،در ميان چوپانان رسم بود و آن آهنگي است به نام شوه‏ چره (S?ava c?ara) ،اين آهنگ را براي تشويق حيوان به بيشتر علف خوردن مي‏زديم،آن هم فقط در فصل بين ماه آخر زمستان‏ تا پايان بهار،که گله را پيش از سحر به صحرا مي‏برديم تا علفهاي‏ تازه روييدهء بهاري را بخورد و خوب پروار شود و شير بدهد،اين‏ آهنگها را براي حيوانات مي‏زديم تا تشويق شوند،الان سالهاست‏ که نه از گله‏ها خبري هست نه ازآهنگهاي گله و رمه. يک سري آهنگ هم داشتيم که مخصوص خودمان بود و در وقت استراحت با ني براي سرگرمي خودمان مي‏زديم که اينها معروف‏اند به«تالشي بلند»2 (Ta?lesi? boland) .اين آهنگ‏ مخصوص زماني بود که گله در جاي خود آرام گرفته بود و ما در سايه‏ساري از جنگل يا کمرکش کوه به استراحت مشغول‏ مي‏شديم،به اين آهنگ«غريبي» (Qaribi) هم مي‏گويند. پاره‏اي از اوقات،بعضي از چوپانها که خوش‏ذوق بودند،«بيتهاي‏ پهلوي»3 هم همراه صداي ني‏شان مي‏کردند و في البداهه يا شعري مي‏ساختند يا از قديميها مي‏خواندند،ني،هم وسيله کار ما بود هم وسيله سرگرمي ما بود.

ب:اصوات آهنگين:
در کنار اين آهنگها،چوپانان منطقه ما از سوت زدن با لب و اصوات آهنگين هم استفاده مي‏کردند،مانند سوت ويژه‏اي که‏ براي فراخواندن سگ گله مي‏زديم و در کنار آن واژهء بي‏يو (Bio) را به صورت تکرار آهنگين اجرا مي‏کرديم. اگر گوسپندمان گم مي‏شد از اين صوت آهنگين استفاده‏ مي‏کرديم:هو،هو،بيو،هي،و با فشار دو لب روي هم و دميدن دهاني صوتي شبيه«بورر» (Burrr) ايجاد مي‏کرديم، به اين ترتيب گوسفند به سمت ما مي‏آمد. اگر گاومان گم مي‏شد مسئله فرق مي‏کرد،در اينجا رسم است‏ از گذشته‏هاي دور که روي گاوها اسم مي‏گذاريم،4پس وقتي گم‏ مي‏شد،ضمن آنکه نامش را فرياد مي‏کرديم،از اصوات آهنگين‏ به شکلي کمک مي‏گرفتيم،فرض کنيم اسم گاومان«پري‏سو»بود که اين‏طور صدايش مي‏کرديم: له،له،له،يو،پري‏سو،له،يو. اگر ماده بود در اداه اين‏طور مي‏شد: ننه جو،پري سو،يوبه،يوبه،له،له،له،يو رنگوله،هو،وووهه، گش،گش،گش‏5،يوبه اگر گاو نر بود به جاي ننه جو،برار مي گفتيم. Rangules?Ho?w?ges??yoba گاو با شنيدن‏ اين آوازها و اسم خودش به سمت ما مي‏آمد. براي دوشيدن شير گاو هم جوري آواز نوازش داشتيم که هم‏ حرکت دست را تنظيم مي‏کرد و هم گاو آرامش پيدا مي‏کرد و بهتر و بيشتر شير مي‏داد اين آواز بدين شکل بود: ننه جو،به،ننه بره ننه بره،ننه جو بره،ننه جو،به‏ (Nana jo ba?nana bara)براي راندن چارپا،يا تشويق گاو به کار هم اين‏طوري آوازي را مي‏خوانديم تا بيشتر کار کند: داداش،ديره،آها،آها،ها،هاء-آها،آها،آها. با اين آوازها گاوها،را به‏خصوص در مزرعه به هنگام کار شخم‏ زدن،از صبح تا ظهر به کار وامي‏داشتيم و حيوان با شوق کار مي‏کرد. وقتي که اسبمان را فرامي‏خوانديم از اصوات آهنگين به همراه‏ سوت زدن استفاده مي‏کرديم،(شکل سوت زدن به چهچهه‏ بلبل شبيه است،سوت بلبلي در اصطلاح تهراني)وچنين آواز مي‏کرديم که: کورو،کورو،کورو-رورف،رورفKuru?RuRf در زمان تيمار اسب هم مدام تکرار يک واژهء آهنگيني را اين‏ طوري تکرار مي‏کرديم: دادا،داداش،داداش،داداش،بمان.براي ايستادن حيوانات کارگر و باربر ضمن موچ زدن با لب‏ از واژگان آهنگين توأمان استفاده مي‏کرديم،اين‏طوري:موچ، موچ،موچ،حيوان جان،مو،ساکت حتي براي شستن گاو هم،سوت و واژه آهنگين به کار مي‏برديم،براي تشويق مرغهاي خانگي به دانه خوردن هم ازاصوات آهنگين استفاده مي‏کرديم مثلا مي‏گفتيم: توي توي توي،توتوتو،توتو توتو،توتوتوTuy?Tuy?tututu?tutu?tutu
براي فراخوان مرغابي به دانه خوردن هم چنين صوتي‏ داشتيم: کواک کواک کواک،بور بور،بور گاه مي‏شد که اردکها لج مي‏کردند و از آبگير بيرون نمي‏آمدند، آن‏گاه براي آرامش آنها و تشويقشان به بازگشت به سوي لانه،از آوازي به اسم«لولو» (LoLo) استفاده مي‏کرديم،اين‏طور: لويلوي،لوي،لوي،لولولولو،بور بور بور،لولوLoy loy Lo Lo Lo Lo?Bur Bur?LoLo
در منطقهء ما گاو از احترام ويژه‏اي برخوردار بود،به ماده‏اش ننه‏ و به نرش برا به معني برادر مي‏گفتند.در اينجا عقيده داشتيم‏ که همهء حيوانات حرف انسانها را مي‏فهمند،به همين دليل براي‏ به فرمان درآوردن آنها از آواز و صدا و سوت استفاده مي‏کرديم، آن زمان يک طناب بود و چند تا وسيله،به نظر من آن کاري‏ که گاوها مي‏کردند،ماشين‏آلات نمي‏کنند،چون حيوان صبح‏ تا شب يکنواخت کار مي‏کرد،اما ماشين يکهو وسط کار خراب‏ مي‏شود،حالا برو مکانيک پيدا کن!
از هنگامي که ماشين‏ها و تيلرها و کمباينها آمدند همه چيز عوض شد،ارتباطها هم قطع شد،آن آهنگها و آوازها هم از بين‏ رفت،حالا همه چيز عوض شده،آهنگ چراي گوسپند را نوار مي‏کنند به مردم مي‏فروشند،مي‏گويند موسيقي محلي!! در اينجا غير از برادرم شخصي زندگي مي‏کرد به نام خدابخش‏ شکوري،او بهترين ني‏زن و آوازخوان بود،جوري آواز مي‏خواند که همه را به گريه مي‏انداخت. اين را هم بايد بگويم که ما در جشنهايمان ار لبک استفاده‏ مي‏کنيم،ني نمي‏زديم،حالا يک عده آن را مد روز کرده‏اند،اما قبلا هرچيزي جاي خود را داشت،ني براي چوپاني بود و کار، لبک براي شادي و سرگرمي و جشن. بيت اللّه برايم حرفهاي بسياري از موسيقي تالشي زد که در جاي خود به چاپ آنها اقدام خواهم کرد،اما،مهم اين بود که‏ او سعي داشت به من بفهماند که موسيقي در هر منطقه هم‏ تعريف خود را دارد.هم‏مرزها و حدود آن به لحاظ شناختن‏ مشخص است،فقط کمي دقت بايد داشت که آن حدود را درست شناسايي کنيم.
وقتي که در يک ظهر نيمه ابري از او و خانه‏اش دور مي‏شدم، حس مي‏کردم که از يک فضاي کاملا ايراني که همه چيزش به‏ دست بيت اللّه ساخته شده بود و نشانگر صنعت خودکفا در زمان‏ او بود دور مي‏شوم و به فضايي مصنوعي از آسفالت و بتن و آهن‏ و ماشين وارد مي‏شوم،تمام طول راه اين بيت پهلوي پيرمرد در گوشم صدا مي‏کرد که،بلبل خن ده و من گوشها کرده‏ غم دونيا(دشمنه حرفا)منا پوچها کرده‏ حيفه امه بشم،ام دونيا بمونو بعد از شه‏مه،چمه گرده جا بلبل بخونو! بلبل مي‏خواند و من گوش مي‏کنم‏ غم دنيا(حرف دشمن)مرا تو خالي کرده‏ حيف است که من بروم و اين دنيا بماند و بعد از ما در جاي ما،بلبل بخواند!

نتيجه:
1- ايرانيان به خوبي مي‏دانسته‏اند که حيوانات نه تنها تربيت‏پذيرند،بلکه با آواز و صداي ساز و اصوات آهنگين مي‏توانند به بهره‏وري بيشتري از آنان دست يابند.
2- همان‏گونه که مي‏دانيد از زمان آمدن گاوهاي‏نژاد فرنگي‏ به ايران نامگذاري گاو در دامداريهاي صنعتي رواج يافت،اين‏ در حالي است که ايرانيان پيش از فرنگيها بر اين امر هم وقوف‏ داشته‏اند و هم از آن بهره مي‏گرفته‏اند و امري رايج بوده است که‏ در قرن جديد به آن بي‏توجه شده‏ايم.
3- ايرانيان حال در منطقه موردنظر چگونه به اين اصوات‏ آهنگين و سوت زدنهاي مختلف و موسيقيهاي تأثيرگذار بر حيوانات و پرندگان واقف گشته و به کاربرد آن پي برده‏اند؟
4- تاريخ تکنولوژي ارتباط انسان باطبيعت به‏ويژه حيوانات‏ جهت بهره‏وري بهتر به چه زماني مي‏رسد،آيا کسي از آن آگاهي‏ يافته است؟
5- آيا اجازه داريم موسيقي و اصواتي را که روزگاري در خدمت‏ دامپروري ايران بوده با دستکاريهاي ناشيانه و تعاريف بي‏سر و ته‏ به عنوان موسيقي بومي به خورد ذهن جامعه ،آيا اين يک خطا کاري فرهنگي نيست؟!
6- چرا سازمانها و يا وزارت‏خانه‏هاي مربوطه در امر پرورش‏ دام از فرهنگ داشته خودي بهره نمي‏گيرند و در جهت به‏ روز درآوردن و مدرنيزه کردن اين‏گونه دانشهاي پنهان ايراني‏ سرمايه‏گذاري پژوهشي نمي‏کنند؟
پي نوشت:
(1)حرفي که در اين آهنگ نهفته گونه‏اي تضرع را در ذهن پديد مي‏آورد که به احتمال‏ ناشي از همين ياري خواستن است،که با استرس فراوان اجرا شده و سينه به سينه‏ نقل شده است.
(2)تالشي بلند گونه‏اي آواز همراه با ساز يا تنهاست که آن را مردان اجرا مي‏کنند قدرت صدا و کشش اصوات در آن قوي‏تر است.
(3)بيت پهلوي را در المعجم في معايير اشعار عجم نيز بدان اشاره شده،همان دو بيتي‏ است که از اوزان عروض و قافيه بهره نمي‏برد يا کمتر بهره مي‏برد.
(4)در دوره‏اي از تاريخ ايران باستان به نام نه‏نه يا ننه برمي‏خوريم که به گاو ماده و ايزد زاينده اطلاق مي‏شده،در اکثر نقاط ايران براي گاو ماده در هنگام شيردوشي آوازي‏ مي‏خوانند که از واژه ننه استفاده مي‏کنند،دليل آن را همذات‏پنداري دانسته‏اند،اما، شايد ريشهء اين کاربرد واژه‏اي تاريخي بس کهن‏تر داشته باشد.
(5)گش به معناي زمان شير دوشيدن در گويش بومي اين روستاست.
*با سپاس از ولي اللّه قنبرزاده که به عنوان راهنما و مطلع بومي يار من بود. ترابري:مقداد چمني
*اين مقاله ابتدا درمجله مقام موسيقايي ، ارديبهشت و خرداد 1385 - شماره 48 به چاپ رسيده و با اطلاع نويسنده،براي نشر مجدد به انسان شناسي و فرهنگ ارائه شده است.
http://anthropology.ir/node/11347منبع :