افراز و فرود شهر كرگانرود
ايرج عبداللهي
چكيده
ايجاد شهرها –دومين انقلاب عظيم در فرهنگ انسان – تحول اجتماعي برجسته اي بود كه بيشتر موجب دگرگوني در روابط متقابل ميان انسانها با يكديگر گرديد تا تغييردرواكنشهاي او نسبت به محيط . بنابراين ، پيدايش شهرها را بايد نقطه عطفي در تاريخ اجتماعي انسان به حساب آورد ، هرچند كه تغيير منظر معيشت نيز از پيامدهاي آن است .
شهرها مانند يك ارگانيزم زنده هستند ، بدنيا مي آيند ، رشد مي كنند ، تكامل مي يابند ، بالنده مي شوند ودر مواردي همدچار فرسودگي شده و مي ميرند ، مثل شهر سوخته ، صد دروازه ، ري ( رگا) ،كاغذ كنان وزندگي كوتاه شهر كرگانرود .نمونه هاي ديگر ، شهرهاي ساحلي حويق ، ليسار ، آلالان، ديناچال وشفارود مي باشند .دراين مقاله سعي شده است از زندگي كوتاه شهر كرگانرود مطالبي كه با مطالعه كتابهاي تاريخي وجغرافيايي وسفرنامه ها جمع آوري شده ،ارائه گردد .
واژگان كليدي : شهرها ، ارگانيزم زنده ،كرگانرود ، كرگري ، بازار ، صادرات و ورادات ،معيشت ، عوامل انساني وطبيعي ، مركزيت اداري ، فروپاشي
تالش،كرگانرود
تالش تا سالهاي اخير بعنوان يك شهرستان از استان گيلان داراي پنج بلوك بنامهاي كرگانرود ، اسالم ، تالشدولاب ، شاندرمن وماسال بود .به همين دليل آنرا خمسه تالش يا بلوك پنچگانه تالش مي كفتند .مركز خمسه تالش شهر شفارود در كنار درياي خزر بود .با توجه به اينكه شهر شفارود در منتهي اليه جنوب شرق تالش قرار داشت و اداره امور از اين نقطه مشكل مي نمود ، مركز شهرستان تالش به بازار كرگا نرود انتقال يافت ومدتي بازرا كرگانرود علاوه برمركزيت تجاري ، مركز حكومتي تالش نيز بود .سپس بواسطه احداث جاده انزلي – تالش – آستارا واحداث پل برروي رودخانه كرگانرود ، در شش كيلومتري شهر كرگانرود ،مغازه ها بتدريج در كنار پل احداث گرديدندومركز شهرستان تالش هشتپر ناميده شد وبه اين مكان منتقل گرديد و شهر كرگانرود بعلت دور ياز جاده منزوي ومتروكه گرديد.متاسفانه در حال حاضر درسواحل منطقه تالش كه در حدود 100كيلومتر ، طول دارد ،هيچگونه سازه دريايي يا اسكله وبندر وجود ندارد .به همين دليل در اين سواحل هيچگونه شهر ينيز بوجود نيامده وشهرهاي قديمي گذشت در ساحل آن ، همگي بهپاي كوه كشيده شده اند .
منطقه تالش يا بلوك پنجگانه تالش امروزه در قالب سه شهرستان تالش ، رضوانشهر وماسال وشاندرمن اداره مي شود .ين نوعي تقسيمات سياسي واداري است ونبايد آنرا عاملي براي جدايي فرهنگي وتاريخي تلقي كرد .
موقعيت شهر كرگانرود
كرگانرود در37درجه و50 دقيقه عرض شمالي و49 درجه و4 دقيقه طول شرقي قرار دارد .ناحيه كرگانرود در ساحل غربي درياي خزر قرار گرفته واز شمال به آستارا،از مغرب به اردبيل وخلخال واز جنوب به اسالم محدود مي گردد.
همگي بازارهاي منطقه تالش درمصب رودخانه ها در ساحل درياي خزر قرار داشته كه عبارت بودند از : كرگانرود ، ديره كري ،ليسار ، حويق ،آلالان واسالم .علت اصلي آنرا مي توان در راه ارتباطي دانست ، چ.ن رفتن به تالش بواسطه عدم وجود راه مناسب زميني خالي از اشكال نبوده ورفت وآمد به آن از طريق دريا راحتتر بود .در نتيجه همگي بازارهاي آن در ساحل درياي خزر استقرار يافته بودند وارتباط اين بازار ها از طريق درياي خزر با خارج از كشور بمراتب بيشتر از شهرهاي داخلي بود .
وجه تسميه كرگانرود
-در احسن التقاسيم از كرگانرود بنام كهن رود نام برده شده است كه چندان درست بنظر نمي رسد .
-در زبان تالشي كرگانرود را كرگري نيز مي گويند .پسوند گري يا كري در نام برخي آباديهاي تالش مانند ديره كري ، كواكري ، خلفه كري ، قاسمه كري ونواكري ديده مي شود كه معادل آباد وآبادي است .بنظر مي رسد كرگانرود واژه تركيبي وفارسي شده كرگري ورود باشد كه نياز به تحقيق بيشتر زبانشناسي دارد .
-برخي نام كرگري راباتفكيك كرگه + ري از يكديگر در ارتباط قرار داده اند .كرگه در تالشي بمعناي مرغ وپرنده است .شايد در قديم كه جلگه اطراف اين رود پوشيده از بيشه زار بوده وپرندگان زيادي در آن وجود داشتند ، كرگه ري بمعناي مرغ زار يا زيستگاه پرندگان بكار رفته باشد كه پس از آباد شدن همين نام را حفظ كرده است .بهر حال كرگه ري ، كرگه رو ، كرگه رود وكرگانرود مي توانند با هم مربوط باشند .
-نام كرگري را مي توان با كلمات كار وگري نيز در ارتباط قرار داد .بدين معني كه تالشان قديم كه كوه نشين وغير كشاورز بودند ، به كشتزارهايي كه در جلگه آباد مي كردند ، كار –گري يا كرگري بمعناي محل كشت وكار مي گفتند كه اين نيز به مطالعات زبان شناسي دقيق تري نياز دارد .
ويژگيهاي كلي
كرگانرود منطقه اي است جلگه اي ، كوهپايه اي وكوهستاني ، عرض جلگه در آن به حدود 6كيلومتر مي رسد كه از فصل مشترك پايكوه تا ساحل دريا ادامه مي يابد .درازاي كرگانرود از شمال به جنوب 48كيلومتر وپهناي آن از شرق به غرب ( خط الراس كوههاي تالش ) به حدود 45كيلومتر مي رسد .
جمعيت ناحيه كرگانرود در اوايل قرن گذشته ميلادي حدود 25000نفر ( 5000خانوار) بود .جمعيت كل گيلان در اين دوره 300/338نفر برآورد شده كه در نتيجه در حدود 5/13% جمعيت گيلان در ناحيه كرگانرود زندگي مي كرده اند . قصبات ودهكده هاي زيادي داشته كه مهمترين آنها قصبه پرجمعيت كرگانرود بوده است .
از ديرباز اركان اصلي معيشت مردم ناحيه كرگانرود بردامپروري ، كشاورزي ، صنايع دستي وتجارت استوار بود .
پيدايش شهر كرگانرود و علل آن
1-نقش عوامل طبيعي :
الف – تنوع ناهمواريها : درياي خزر در شرق آن وكوهها يتالش در غرب آن باعث ايجاد ناحيه باريك جلگه اي وقسمت كوهستاني شده است .شهر كرگانرود در ساحل دريا موقعيت مناسبي براي فعاليتهاي تجاري داشته است.
ب- موقعيت خاص محلي از لحاظ راههاي ارتباطي : شهر كرگانرود در مصب يا دهانه رودخانه كرگانرود به درياي خزر واقع شده بود كه مي توانست ارتباط تالش را بامناطق ديگر برقرار سازد .
ج- دسترسي به راه آبي : از طريق درياي خزر ارتباط با ديگر نواحي گيلان وحتي خارج از كشور مسير مي شد .
د- حاصلخيزي خاك : حاصلخيزي خاك باعث افزايش وتنوع محصولات شده بود كه مازاد آن مي بايست از اين شهر صادر مي گرديد .
2-نقش عوامل انساني واقتصادي :
الف – تمركز جمعيت : با توجه به مطالعات تاريخي ، پرجمعيت ترين قصبه تالش كرگانرود بوده ست .به همين دليل مركز جمعيتي بنام كرگانرود باعملكرد شهري در آن بوجود امد .
ب- عوامل ارتباطي : به جهت ارتباطات قوي دريايي آن زمان ، شهر هاي ساحلي داراي استقلال نسبي بوده اند و مي توانستند با شهرهاي باكو ولنكران كالا مبادله كنند .
ج – مركزيت اقتصادي : بعنوان بازار منطقه وبندر صادراتي و وارداتي ارزش واهميت داشته است .كششش تجاري كرگانرود بيشتر با باكو ولنكران بوده ودر بازار آن انواع كالاهاي خارجي خريد وفروش مي شد .
د-مركزيت اداري وسياسي : مركز شهرستان تالش شهر كرگانرود بوده كه داراي فرمانداري ،مدرسه ،مسجد ،درمانگاه ، پادگان وغيره بوده است .
فعاليتهاي عمده درشهر كرگانرود
كانون اصلي وهسته مهم هر جامعه شهري ، بازار يعني مركز تجارت شهر مي باشد .
بازار كرگانرود ، نه تنها بنيانهاي اقتصادي واجتماعي روستائيان كرگانرود را تنظيم مي كرده ، بلكه در ايجاد كانوناوليه كرگانرود نيز نقش مهمي داشته است واين موضوع بويژه در دوره هاي تاريخي يكي از عوامل اصلي علت وجودي شهر كرگانرود شناخته شده است .يعني درقرون گذشته يكي از علل عمده ايجاد وگسترش شهر كرگانرود ، همانا عملكرد بندري، تجاري وبازرگاني بوده كه بازار كرگانرود كانون اصلي واساسي اين نوع فعاليتها بشمار مي رفت .گسترش روابط تجاري ، وجود مازاد محصولات كشاورزي ،خطوط كشتيراني در درياي خزر وسهولت ارتباطات ، باعث ايجاد بازارهايي درسواحل درياي خزر گرديد كه يكي از آنان كرگانرود بوده است كه ميعاد گاهي براي سوداگران وبازرگانان ايراني ، روسي وارمني بوده است .
نقش بازار كرگانرود
الف – توزيع كالاها وفرآورده ها ي محلي مثل مواد غذايي ، محصولات لبني ،عسل ، موم وبرنج .
ب- معاوضه ومبادله فرآورده هاي روستايي با كالا ها واجناس شهري .
ج-توزيع وپخش واردات كه از خارج كشور وارد مي شد ، مانند قند ،پارچه ، نفت ، لامپايا چراغ روشنايي ، گالوش ،چكمه وديگر محصولات صنعتي .
بازار كرگانرود مركز كارهاي خدماتي واجتماعي ديگري نيز بوده است از قبيل:رسيدگي به اختلافات محلي وخانوادگي ، خواستگاري وبستن قرار دادهاي كشاورزي واستخدام كارگر براي فصل كاشت وخريد دام وبذر ونيازمنديهاي ديگر .
بازار كرگانرود زير نظر زمينداران و خانهاي محلي قرار داشته وبيش از 100دكان در آن وجود داشته است .مرحوم حاجي عبدالغني وحاجي علي اشرف جباري از بازرگانان عمده كرگانرود بودند .تلگراف خانه وگمرك خانه آن فعاليت گسترده اي داشت .بقاياي حمام شهر كرگانرود هنوززبرجاي مانده است .
ساختمانهاي گمرك آن تا سال 1336برپا بود وپيرزني بنام شيرين خانم كه همسر يكي از كاركنان گمرك آن بود دريكي از اين ساختمانها زندگي مي كرد .
دبستان كرگانرود نيز تا سال 29-1328كه به هشتپر منتقل شد داير بود .بسياري از مهاجرين تالش شمالي كه از دست بلشويكها به ايران فرار كرده بودند ، فعاليتهاي تجاري خود را در كرگانرود آغاز كردند .
درآمد كرگانرود
درآمد سالانه كرگانرود به 118421قران و52دينار مي رسيد ودرآمد دهكده ها يقشلاق 107524قران و7دينار ودهكده هاي ييلاق 10807قران و45دينار وماليات بازار كرگانرود 90قران ، شامل ماليات چهار پايان وغله وگوسفند بوده است .
فعاليتهاي اداري و سياسي
شهر كرگانرود بعد از شهر شفارود مدتي مركز شهرستان تالش بود .علت انتقال مركز شهرستان از شهر شفارود به شهر كرگانرود به دليل موقعيت جغرافيايي آن در شهرستان تالش بوده است .چون شهر شفارود در جنوب شرقي شهرستان تالش واقع بود واداره امور شهرستان از آن مشكل بود ، لذا مركز شهرستان به شهر كرگانرود يا مركز جغرافيايي اين شهرستان منتقل گرديد .چرا كه ارتباط با ساير نقاط شهرستان از اينجا راحت تر وآسانتر واداره امور شهرستان از شهر كرگانرود بهتر صورت مي گرفت .
شهر كرگانرود علاوه برمركزيت تجاري ، مركز اداري تالش نيز بوده است .اين شهر داراي اداره دارايي وشهرباني ،پادگان نظامي وهمچنين اداره گمرك بوده است .ولي اداره تلگراف مدتها در شهر شفارود قرار داشت .كرگانرود داراي صيدگاه واداره گذرنامه نيز بوده است .بعدها تاسيس خط تلگراف ومدرسه وگسترش فعاليتهاي پستي وتاسيس كارگاهها از طرف ايرانيها ومهاجرين تحول زيادي در رونق بازار كرگانرود ايجاد كرد .1
فعاليتهاي بندري
بندر بعنوان گرهي است كه در آن وسيل ارتباطي دريايي وخشكي به هم مي رسند وراهها يكشتيراني ساحلي با باراندازها واسكله ها ارتباط پيدا مي كنند درواقع علت وجودي تعداد زيادي ازشهرها وجود حمل ونقل وارتباطات بوده است .مي توان گفت كه در بافت وشكل شهر كرگانرود عوامل رفت و آمد وارتباطي نقش قاطع وتعيين كننده داشته ، بطوريكه فضاي شهر كاملا تحت تاثير اين عوامل قرار داشته است .
نقش بندري شهر كرگانرود كه در ساحل غربي درياي خزر قرارگرفته بود ، شامل ماهيگيري ، صادرات و واردات وفعاليتهاي تداركاتي وانباري بوده است .
صادرات شهر كرگانرود عبارت بود از : چوب هيزم ، زغال چوب ، عسل ، موم ، برنج ، ابريشم ومواد غذايي كه به روسيه ،ارمنستان ، باكو وديگر مناطق صادر مي شده است .واردات شهر كرگانرود عبارت بود از : نمك ، قند ، پارچه ها ي كتاني ،نفت ، كتاب وتورهاي صيد حيوانات وغيره .
علل فروپاشي شهر كرگانرود
همانطوريكه ذكر گرديد علت وجودي تعداد زيادي از شهرهاي امروزي وجود شبكه حم ونقل وارتباطي است .
درطي جنگ دوم جهاني ، متفقين به منظور رساندن قواي كمكي وتجهيزات نظامي به شوروي سابق ، با كمك اين دولت جاده اي از طريق انزلي – تالش – آستارا ايجاد كرده وبرروي رودخانه كرگانرود درشش كيلومتري ساحل آن پل جديدي احداث نمودند .با ساخت اين پل وافزايش رفت و آمد از راه جديد خشكي ، بتدريج مغازه ها ي شهركرگانرود نيز به اطراف اين پل انتقال يافتند .بدين ترتيب بود ك هسته اوليه شهر جديد هشتپر بوجود آمد.
در نتيجه شهر كرگانرود ، مركز تالش ، از اين جاده بدور مانده ومنزوي گرديد و مركز شهرستان تالش به شهر هشتپر ( شهر تالش ) انتقال يافت .در حال حاضر از دهها باب مغازه وادارات وگمرك وساير تاسيسات شهر كرگانرود فقط حمام مخروبه آن باقي مانده است .
دومين عامل فروپاشي شهر كرگانرود وساير شهرهاي ساحلي تالش ،ازدست دادن استقلال نسبي تجاري اين شهرهاي بندري بخاطر پيوند بااقتصاد ملي در ايران بوده است بدين معنا كه با روي كا رآمدن بلشويكها در روسيه روابط تجاري با آن كشور محدود شد وشهرهاي ساحلي تالش به كنار جاده ارتباطي اصلي كشانده شدند .
سومين عامل ،دخالت دولتهاي خارجي در ايران بود كه بخاطر منافع استعماري ( نفت ) سعي در وابسته كردن بيشتر كشور به واردات از جنوب كشور وجلوگيري از صادرات كالا از بندرهاي محلي در شمال داشتند .
منابع و ماخذ :
1.رابينو .هـ.ل ، ولايات ودارالمرز گيلان ، ترجمه جعفر خمامي زاده ، سال 1374، انتشارات طاعتي .
2. رابينو .هـ.ل، فرمانروايان گيلان ، ترجمه م.پ.جكتاجي ، دكتر رضا مدني ،سال 1369، نشر گيلكان .
3.ستوده.منوچهر ،از آستارا تا استرآباد ، جلد اول ، سال 1374، معاونت فرهنگي وزارت فرهنگ وارشاد اسلامي .
4.كتابي .احمد ، پژوهشي درباره گيلان وتاريخ اجتماعي واقتصادي آن ،انتشارات معصومي .
5.مجيد زاده ، يوسف ،آغاز شهر نشيني در ايران ،سال 1368، مركز نشر دانشگاهي ، تهران .
6.ميرابوالقاسمي .محمد تقي ، گيلان از آغاز تا انقلاب مشروطيت ، انتشارات هدايت .
7.نيكتين .ب ،خاطرات وسفرنامه ،ترجمه عليمحمد فره وشي ، سال 1356، انتشارات كانون معرفت .
[1] - نخستين مغازه كه در كنارپل تاسيس شد توسط مرحوم صادق آسوبار ، جد خانواده آسوبار كه از تالشيهاي مهاجر به كرگانرود بود ، ساخته شد .عكسي از اين مغازه در اختيار خانواد رهنمايي بود كه بطور امانت به خانواده آسوبار داده شد .در صورت دستيابي مجدد با آن بايد آنرا در نشريه تحقيقات تالش بچاپ رساند .تنها عكسي كه از شهر كرگانرود برجاي مانده وخيابان اصلي آنرا در امتداد ساحل نشان مي دهد در كتاب خاطرات نيكتين ،آخرينكنسول روسيه تزاري در رشت ،چاپ شده كه عينا در اينجا به چاپ مي رسد .
منبع : فصلنامه تحقيقات تالش شماره 9-10
