كجايي تالش و كيستي تالشان

 دكتر محمد تقي رهنمايي

وقتي مي گوييم تالش يعني سرزميني كه در امتداد سواحل غربي درياي خزر از شمال تالاب انزلي تا دلتاها و مصب رودخانه كورا در تالش شمالي كشيده شده است. مرزهاي غربي آن با خط الراس كوههاي تالش از استان اردبيل جدا     مي شود و نوشته هاي قديمي، مرز  جنوبي آنرا رودخانه سفيدرود و رودبار امروزي نوشته­اند .

        منطقه تالش سرزمين وسيعي است كه از شمال به جنوب در امتداد سواحل غربي درياي خزر كشيده شده است .محدوده جغرافيايي قومي آن بمراتب از محدوده جغرافيايي سياسي . يعني واحدهاي سياسي و اداري كه در قالب آن اداره مي شود، وسيعتر است .

     نواحي تالش شمالي با مركزيت لنكران و شهرهاي لريك، ‌ساليان، يار دملي، ماسللي، جليل آباد و آستاراي آنسوي مرز، بدنبال جنگهاي ايران و روس در نيمه اول قرن نوزدهم ميلادي، بعنوان غرامت جنگي به روسها واگذار شد. بعبارت بهتر واگذاري تالش به روسها بهايي بود كه تالشان براي بقاي حكومت قاجارها پرداختند .

       نيك مي دانم كه قاجارها بدلايل مختلف تاريخي، سياسي، نظامي و قومي با تالشان كه از اقوام اصيل و بومي ايران بودند و هستند، ميانه خوبي نداشتند. به همين دليل با واگذاري قسمتي از تالش به روسها هم از دست تالشان و يكپارچگي آنان راحت مي شدند و هم اينكه رضايت دولت تزاري روس را براي بقاي خود بدست مي آوردند. از اينرو تالش در ميانه دو نيروي مخالف قرار گرفت كه ساليان دراز درگير يك جنگ ويرانگر بودند. اين جنگها يكي از شوم ترين نتايج را براي منطقه تالش و تالشان ببار آورد. بطوريكه در تالش شمالي سربازان ارتش روسيه ضمن تخريب شهرها، ‌پلها، مساجد، ساختمانها و بناهاي تاريخي و منابع ثروتي تالش را بغارت بردند و به اين نيز بسنده نكرده، پس از بقدرت رسيدن كمونيستها، هويت قومي تالشان آنسوي مرز را مخدوش و پيوسته كم رنگتر كردند.

  در اينسوي مرز نيز تالش و تالشان سرنوشتي بهتر پيدا نكردند. فتحعليشاه قاجار بدليل كينه­اي كه از تالشان به دل داشت، اقوام غير بومي را با اعطاي لقب خان به آنان بر تالش مسلط كرد. تا جاييكه درتمام دوره قاجار سركوب خانواده هاي قديمي تالش و تقويت حكام غير بومي در مقابل آنان ادامه داشت.

در سالهاي بعد از آن نيز براي گسستگي هر چه بيشتر ميان تالشان دو سوي مرز، شهرستان جديدي بنام آستارا بوجود آمد، تا تالش بيش از پيش منزوي و شكسته شود.

   توسعه طلبي روسها و سپس شورويها و فشارهاي سياسي و نظامي كه از آنسوي مرز به تالش و گيلان وارد مي شد، حكومت پهلوي را بر آن داشت كه براي مقابله با اين فشارها، تالشان مرز نشين را مسلح كرده و بعنوان ديوار دفاعي در مقابل روسها قرار دهد. تجربه و تاريخ نشان داد كه بدلايل تعلقهاي عميق ميهني و ديني همين مرزنشينان تالش بودند كه در كسوتهاي روحاني، خرده مالك، دامدار، ‌رييس طايفه و كشاورز به مبارزه با روسها پرداختند و آنانرا از تالش و گيلان بيرون راندند.[1]

     امروزه در تالش ايران بومي و غير بومي مفهومي ندارد. آميزش و همپيوندي مردم به درك مشتركات آنها انجاميده و فارغ از اينكه به چه زبانی صحبت مي كنند، عميقاً در هم گره خورده­اند. بسيارند در تالش كه به زبان تركي يا گيلكي و يا كردي صحبت مي كنند، ليكن اين افتراق زباني، همبستگي ميان آنان و بوميان تالش را مخدوش نكرده است. هركس كه در تالش بدنيا آمده و يا زندگي مي كند و از بركت كار و تلاش خود، معيشت خود را در حوزه جغرافيايي تالش تامين     مي كند، بنوعي متعلق به تالش است و همگان در زير سقف و چتر يك كشور تاريخي و باستاني قرار داريم كه ايران ناميده مي شود و بشدت عزيزش مي داريم. براساس همين درك آگاهانه است كه بازماندگان همان حكام و افراد غير بومي دوره قاجار، امروزه خود را همان اندازه تالش مي دانند كه خود تالشان.

      اين نكته نيز كه برخي مي گويند تالشان سني مذهب غير تالشان شيعه اند، ادعايي بي پايه است. آنها كه تالش و تالشان را خوب مي شناسند، نيك مي دانند كه ميان مردم و پيشوايان مذهبي آنان، نه تنها هيچگونه اختلافي در اين زمينه وجود ندارد، بلكه همبستگي و روابط اجتماعي آنان نيز در نوع خود بي بديل بوده است. بسيارند از خانواده هاي حتي روحاني تالش كه بدون ملاحظات مذهبي با يكديگر ازدواج كرده اند؛ و همه مي دانيم كه در تالش مراسم ديني و مذهبي با مشاركت هر دو گروه برگزار مي شود و مصاديق فراواني از اين نمونه ها را مي توان بچشم ديد و حتي ممكن است خود شما كه اينك اين صفحات را مي خوانيد از جمله همين افراد باشيد.

     در مورد تالش آنسوي مرز در اين شماره مقاله زيادي نوشته شده كه با خواندن آن مي توانيد، ذهنيت خود را نسبت به تالش و تالشان روشنتر سازيد.

        اما در مورد تالش اينسوي مرز، يعني ايران گفتني ها زياد است و من پيوسته كوشش خواهم  كرد كه تالش و تالشان را هر چه بيشتر و بهتر به هم ميهنان خود معرفي كنم. باشد كه با شناخت عميق و آگاهانه از تالشان، برايند نيروهاي فكري و عملي خود را جمع كرده و در اعتلاي هويت فرهنگي و تاريخي اين قوم برباد رفته گامهاي سازنده برداريم. مثلي است كه مي گويند كودكان در زمان حال، جوانان در زمان آينده و پيران در گذشته خود زندگي مي كنند. فعاليتهاي فرهنگي و علمي و پژوهشي در تالش بسيار نوپا و جوان است. پس برماست كه به آينده بيانديشيم و با بهره گيري از تجربه گذشتگان و تجزيه و تحليل وضعيت موجود، آنچه را كه براي احياي هويت فرهنگي خود بايد انجام دهيم دقيقاً برنامه ريزي و طراحي كنيم.

     و اما از تالش خود چه مي دانيم و چه بايد بدانيم. اين پرسشها مجموعه اي از محورهاي پژوهشي را در بر مي گيرد كه در شماره هاي آينده به تفصيل درباره آنها خواهم نوشت و شما نيز مي توانيد، نوشته هاي خود را درقالب مقاله،‌ خاطرات، تجربه، تحقيق و يا بهر شكلي كه مايليد براي ما تدوين و ارسال داريد.

        منطقه مرزي تالش امروزه چهار شهرستان بنامهاي تالش،‌رضوانشهر،ماسال و آستارا در استان گيلان تقسيم بندي شده است. هرچند كه اقوام تالش در شهرستانهاي فومن و صومعه سرا نيز نسبت قابل توجهي از مردم اين شهرستان را تشكيل مي دهند، ليكن از نظر جغرافياي سياسي، تالشان عمدتاً در چهار شهرستان ياد شده زندگي مي كنند. در مورد شهرستان آستارا بايد گفت كه ساكنان شهرنشين آنرا مهاجرين ترك زبان، ولي عمده ساكنان روستايي آنرا تالشان تشكيل مي دهند. نام آستارا  نيز بمعناي استراب يك واژه اوستايي است كه استاد پور داود به آن اشاره كرده است و آباديهايي مانند وينه بين، سيچ، لوندويل، ويرموني و چلوند عموماً اسامي تالش هستند.

      درمورد وجه تسميه تالش اظهار نظرهاي متفاوتي شده است كه من قسمتي از آنها را در مقاله­اي با عنوان تالش تالش است در همين شماره آورده­ام. اما جداي از ريشه شناسي نام تالش،‌ تمام تالش بعنوان يك منطقه تا انعقاد قرار دادهاي گلستان و تركمانچاي جزو ايران به شمار مي آمد و شهر لنكران كرسي يا حاكم نشين تالش بود. در حال حاضر رودخانه آستارا، تالش ايران را از تالش آنسوي مرز جدا مي­كند.

      ايجاد شهرستان آستارا در حد فاصل بين تالش شمالي و جنوبي بيشتر يك تصميم سياسي بود تا يك تصميم متكي به مصالح منطقه­اي در تاييد اين نكته بايد گفت كه آستارا تا قبل از پيوستن به گيلان تابع آذربايجان بوده و اداره امور آن از طريق استان آذربايجان انجام مي­گرفت. با وجود اين تقسيمات سياسي – اداري جداگانه اينكه شهرستان آستارا نيز درمحدوده كنوني خود جزيي از منطقه تالش است هيچگونه ترديدي نيست. فراتر از آن شهرستان آستارا، بويژه شهر آستارا با ضريب فرهنگي بسيار بالا در ميان شهرهاي ايران و پويايي اقتصادي وسيعي كه امروزه در آن جريان دارد لولا و مفصل ارتباط فرهنگي و اجتماعي تالش جنوبي با تالش شمالي بشمار مي رود.

         با ملحوظ داشتن فراز و نشيبهاي تاريخي و سياسي كه بر اين منطقه رفته است؛ حدود منطقه تالش در قالب چهار شهرستان ياد شده بشرح زير است: از شمال رودخانه آستارا و شهرستان نمين، از شرق درياي خزر، از غرب شهرستانهاي اردبيل، گيوي، خلخال و از جنوب شهرستانهاي فومن و صومعه سرا.

      تا سالهاي اخير تالش بعنوان يك شهرستان از استان گيلان داراي پنج بلوك بنامهاي كرگانرود، اسالم، تالشدولاب، شاندرمن و ماسال بود. به همين دليل آنرا خمسه تالش يا بلوك پنجگانه تالش مي­گفتند، مركز خمسه تالش شهر شفارود دركنار درياي خزر بود. باتوجه به اينكه شفارود در منتها اليه جنوب شرق تالش قرار داشت و اداره امور از اين نقطه مشكل مي نمود. مركز شهرستان تالش به بازار كرگانرود انتقال يافت و مدتها بازار كرگانرود علاوه بر مركزيت تجاري، مركز حكومتي تالش نيز بود[2]. نكته قابل توجه اينكه بسياري از آباديهاي فعال و پر رونق تالش، ‌بدليل تجارتي كه با روسيه داشتند، دركنار دريا قرار گرفته بودند. مثلاً علاوه بر بازار كرگانرود كه محل استقرار حكومت بود، بازارهاي ديگر مانند حويق، ليسار و اسالم نيز از بازارهاي پررونق ان زمان بشمار مي رفتند.

       در طي جنگ جهاني دوم  نيروهاي نظامي آلمان براي گشودن جبهه اي در جنوب قفقاز كوشش كردند كه در راه ميان بندر انزلي وآستارا را كه به جاده نادري معروف بود بازسازي نمايند. آلمانيها در مقابل روستاي سينكي  بر روي رودخانه كرگانرود اقدام به ساخت پل بزرگي كردند كه پايه هاي بتوني آن هنوز پا بر جاست. پس از عقب نشيني آلمانها ازايران، نيروهاي متفقين براي كمك رساني به شورويها با كمك آنان راه مزبور را آسفالت و حدود يك كيلومتر بالاتر از سينكي، در محل فعلي شهر هشتپر، پل جديدي احداث كردند.

      با ساخت اين پل و   افزايش آمد و شد از راه جديد، بتدريج مغازه هاي شهر كرگانرود نيز به اطراف اين پل انتقال يافتند. بدين ترتيب بود كه هسته اوليه شهر جديدي به نام هشتپر بوجود آمد. در سال 1326خورشيدي مركز شهرستان تالش رسماً به هشتپر انتقال يافت و نخستين فرماندار تالش به نام آقاي شمس اميري وارد هشتپر شد و در ساختمان دو طبقه­اي كه هنوز هم در مركز شهر هشتپر باقيست، مستقر شد.

       در نخستين سرشماري عمومي نفوس و مسكن بسال 1335 شهرستان تالش داراي سه بخش بنامهاي كرگانرود، تالشدولاب و ماسال و شاندرمن بود. مركز شهرستان تالش شهر هشتپر است كه بعدها به تالش تغيير نام يافت. بدنبال تقسيمات جديد كشوري، درسال 1376 بخشهاي تالشدولاب با مركزيت رضوانشهر و ماسال و شاندرمن با مركزيت ماسال به شهرستان تبديل شدند. براساس آخرين تغييرات شهرستان تالش داراي سه نقطه شهري به نامهاي تالش، اسالم و ليسار است. شهرستان رضوانشهر داراي دو نقطه شهري بنامهاي رضوانشهر ( مركز شهرستان ) و پره سر، شهرستان ماسال نيز داراي يك نقطه شهري بنام ماسال است. 

در حال حاضر شخصات شهرستانهاي منطقه تالش بشرح زير است :

ماخذ : سيماي اقتصادي – اجتماعي شهرستانهاي تالش ، رضوانشهر ،ماسال ،آستارا ، سازمان برنامه وبودجه استان گيلان ، 1377

     علاوه بر چهار شهرستان فوق كه در قلمرو جغرافيايي و تاريخي تالش قرار دارند و بيش از 325هزار نفر جمعيت تالش نشين در اين شهرستانها زندگي مي كنند، تعداد ديگري از تالشان در شهرستان هاي نمين، اردبيل، ‌خلخال، فومن،  صومعه سرا و شفت نيز زندگي مي كنند كه تعداد دقيق آنها تفكيك نشده است.[3]

سيماي طبيعي تالش از چهار تيپ اراضي با قابليت هاي مختلف تشكيل شده است كه عبارتند از:

-          زمينهاي ساحلي در امتداد درياي خزر

-          زمينهاي جلگه اي به عرض 1تا 50 كيلومتر

-          زمينهاي كوهپايه اي با راتفاع حدود 500متر و دره هاي نسبتاً باز

-          زمينهاي كوهستاني با ارتفاع بيش از 500متر

        شهرهاي منطقه تالش عموماً درنواحي جلگه اي قرار گرفته اند. به استثناي شهر تاريخي ماسوله كه در ارتفاع 1520 متري از سطح دريا قرار دارد، بقيه شهرهاي منطقه تالش در ارتفاع كمتر از 100متر ساخته شده اند. ارتفاع برخي از شهرها بشرح زير است .

                                                                       آستارا                                    32- متر

   تالش                                     54+ متر

                                                                     رضوانشهر                               40+ متر

پره سر                                    40+ متر

 ماسال                                     60+ متر

    حدود يك سوم ( 32%) مساحت منطقه تالش را زمينهاي جلگه اي و ساحلي، 14% را اراضي كوهپايه­اي و 35% آنرا زمينهاي كوهستاني تشكيل مي­دهد.

        تالشان چه بدلايل معيشتي و چه بدلايل محيطي تا قرون اخير عموماً در ناحيه كوهستاني و كوهپايه اي زندگي   مي كردند. ناحيه جلگه­اي بدليل جنگلها و بيشه زارهاي انبوه، همچنين زمينهاي باتلاقي جمعيت بسيار كمي داشت. آباديهاي پراكنده كه در كنار مصب رودخانه و نزديك ساحل وجود داشتند، مهمترين مراكز تجاري تالشان را تشكيل     مي دادند. داد و ستد تالشان عمدتاً از طريق همين بنادر با شهرهاي باكو و لنكران انجام مي­گرفت و بازرگانان از تجارت با اين شهرها سودهاي زيادي مي بردند. حتي كشاورزاني كه به دلايل معيشتي در روستاهاي جلگه اي زندگي مي كردند، براي حفظ سلامت خود در برابر بيماري مالاريا، پس از كشت برنج مزارع را به ميراب و آبيارها سپرده و بهمراه خانواده خود، تا فصل برداشت محصول به نواحي ييلاقي مي رفتند.

      قدمت و سابقه سكونت در نواحي ييلاقي بسيار قديمي است و حتي برخي پژوهشهاي علمي آنرا به دوره سنگ نسبت مي دهند. آباديهاي قديمي مانند وردم و شالما در ييلاقهاي ماسال، اورما و فلكه سر در شاندرمن، ارده و پارگام در تالشدولاب، ناو در اسالم، مريان و اسبه سرا در كرگانرود، بزاژي و بالاژيه در حويق و چوبر و بسياري ديگر آثار پيش از تاريخ و باستاني زيادي در خود دارند كه هنوز حتي بدرستي شناسايي هم نشده اند. بدرستي مي توان گفت كه اگر حفاريهاي باستان شناسي بطور اصولي و بر اساس روشهاي علمي انجام گيرد، پيكره اصلي تمدن تالش از زير خاك بيرون خواهد آمد.

      نواحي كوهستاني و كوهپايه اي تالش بدليل برخورداري از آب و هواي سالم و مناظر زيبا از بهترين نواحي گردشگري كشور هستند. متاسفانه اين نواحي در نظام برنامه ريزي و عمران منطقه اي كمتر مورد توجه قرار گرفته اند. به همين دليل مردم به ناحيه جلگه اي كه براي كشاورزي اهميت فراواني دارد، كشانده شده اند.

   جنگلهاي تالش كه از مهمترين منابع ثروت ملي كشور هستند و طي 150 سال گذشته بشدت آسيب ديده اند، به مديريت و نظام بهره برداري جديدي احتياج دارند كه بايد بصورت بنيادي مورد بازسازي و تجديد نظر قرار گيرند.

     ظرفيتهاي صيادي رودخانه ها ي تالش طي سالهاي گذشته بدليل تخليه فاضلابهاي شهري و صنعتي به آنها بشدت كاهش يافته و آسيب ديه اند. نظام دامداري كه از فعاليتهاي اصلي مردم بشمار مي رود، در شكل سنتي خود فاقد توجيه اقتصادي بوده و براي صنعتي كردن آن بايد طرح ريزي جديد و برنامه مدوني تهيه گردد.

     كشاورزي و مراحل كاشت و داشت و برداشت ان در چنبره اي از مسايل فني، ابزاري و اقتصادي گير كرده كه نياز  به تحول بنيادي دارد. شهر نشيني در شهرهاي موجود با شتاب فزاينده اي در امتداد راههاي اصلي توسعه مي يابد و به شكل شهرهاي بي قواره طولي در آمده اند كه حجم آمد و شد در آنها زندگي و كار شهرنشينان را نيز مختل كرده است.

   امروز نگاهي گذرا به تالش نشان مي دهد كه اين سرزمين زيبا و پر بركت با مردمان سخت كوش وجوانان با استعداد و سرمايه كلاني كه در اختيار دارد، در زمره يكي از محروم ترين نواحي استان گيلان بشمار مي رود.

       چرا چنين شده است .نياكان ما با مايه گذاشتن از جان خود، حداقل قسمتي از تالش را از تجاوز و غارت روسها نجات دادند. آنچه براي ما برجاي مانده، نه فقط براي تالش، بلكه بريا استان گيلان و حتي اقتصاد ملي كشور اهميت زيادي دارد.

به همين دليل در اين سلسله نوشته ها كوشش خواهد شد تا ضمن معرفي توانهاي محيطي، اقتصادي و ظرفيتهاي فرهنگي و اجتماعي تالش، تنگناها و امكانات موجود برای بالندگي تالش نيز مورد بررسي قرار گيرد.

         براي رسيدن به چنين مقصودي بايد واقع بينانه و آگاهانه به مسايل نگاه كرد بايد مسايل حاشيه اي و تفرق افكنانه را كه حاصل بينشها و افكار ناپخته زمان خود است كنار گذاشت. بايد بدرستي انديشيد و حاصل آنرا در قالب نوشته و يا گفتگوي مستقيم با مسئولين درميان گذاشت و از اين ميان تصميم هاي سازنده اي براي بالندگي منطقه اتخاذ كرد .